Năm 1926, nhà văn Nga Mikhail Bulgakov viết 1 cuốn sách mỏng tên Morphine, kể về bác sĩ trẻ Sergei Polyakov, từ 1 người tử tế trở thành kẻ trộm rồi tự sát. Toàn bộ quãng đường ấy chỉ mất khoảng 6 tháng.
I - MỌI CHUYỆN BẮT ĐẦU TỪ 1 CƠN ĐAU
Polyakov bị 1 cơn đau dạ dày dữ dội, cảm giác như có thanh sắt nung đỏ đâm vào bụng rồi xoay tròn, y tá tên Anna tiêm cho ông liều morphine đầu tiên để giảm đau. Cơn đau biến mất. Quan trọng hơn, đêm đó ông ngủ được 1 giấc ngon nhất trong nhiều tháng, quên luôn cô người yêu cũ là ca sĩ opera, người đã lừa dối và bỏ ông trước đó không lâu.
Polyakov nhận ra morphine dập được cả cơn đau trong lòng, mà lúc ấy nỗi đau trong lòng ông còn lớn hơn cơn đau dạ dày nhiều. Thế là ông bắt đầu tự tiêm. Trong nhật ký, ông tự nhủ vài liều thì không sao, 1 chút thói quen chưa phải là nghiện. Câu này 100 năm sau vẫn còn nguyên xi trong miệng những người dùng ma túy đá lần đầu, hút cần sa lần đầu, thử thuốc lắc lần đầu ở quán bar.
Vài tuần đầu ông thấy mình thông minh hơn, làm việc tốt hơn, năng lượng dồi dào, người lâng lâng, ngủ ngon, yêu đời. Ông tin morphine là 1 phát kiến vĩ đại, miễn là dùng đúng liều.
II - LIỀU CỨ THẾ TĂNG LÊN
Từ dung dịch 3% lên 4%, rồi 3 ống 1 ngày, rồi nhiều hơn nữa, lần nâng liều nào ông cũng tự bảo mình là tạm thời thôi. Đến khoảng tháng thứ 3, ông tiêm chỉ để khỏi thấy khổ sở, cái dễ chịu lúc đầu đã mất từ lâu. Thiếu thuốc vài giờ là ông thấy như đang chết khô từ từ, nghẹt thở như người bị chôn sống đang cào lồng ngực tìm không khí.
Cơn nghiện nào cũng đi qua đúng đoạn này: lúc đầu dùng để phê, tới 1 lúc nào đó dùng chỉ để sống qua ngày.
III - NGƯỜI TỬ TẾ MẤT DẦN
Polyakov bắt đầu nôn liên tục, yếu tới mức phải chống gậy đi lại, da nổi mụn nhọt và áp xe vì tự tiêm bằng kim bẩn. Ông còn thấy ảo giác 1 bà lão cầm chĩa ba bay lơ lửng trong phòng. Ông sợ người khác nhìn vào mắt mình, sợ họ thấy đồng tử co lại mà đoán ra bí mật, nên tránh mặt tất cả mọi người, rồi bịa ra đủ thứ bệnh như thấp khớp, đau dây thần kinh, viêm dạ dày để giải thích các triệu chứng với đồng nghiệp.
Từ 1 người tử tế, ông thành cáu gắt, thô bạo với y tá Anna, có lần giật chìa khóa từ tay cô để tự vào phòng thuốc. Ông nói dối liên tục, lừa cả những người từng lo lắng cho mình. Có lần ông thử dùng cocaine để cai morphine thì suýt chết vì ngộ độc, suy tim, ông gọi cocaine là con quỷ trong chai, 1 chất độc xảo quyệt.
Khi tới 1 phòng khám ở Moscow để cai nghiện, ông bỏ trốn, còn lấy cắp 1 chiếc áo sơ mi của bệnh viện. Tệ hơn, ông ăn cắp cả tinh thể lẫn dung dịch morphine trong tủ thuốc, vì chìa khóa vẫn cắm ở ổ. Trong nhật ký ông cay đắng viết rằng bác sĩ Polyakov là 1 kẻ cắp và ông biết rõ nếu không có sẵn chìa khóa thì ông cũng sẵn sàng đập vỡ tủ thuốc để lấy trộm.
Ông phải làm giả đơn thuốc để mua morphine ở các hiệu thuốc ngoại ô. 1 trong những cảnh ám ảnh nhất là lúc ông lén tiêm trong nhà vệ sinh nhà ga, tay run rẩy, người bên ngoài đập cửa chửi bới. Tới khi thấy mình đã phá nát bản thân và không còn lối thoát, Polyakov tự sát.
IV - BULGAKOV TỪNG SỐNG ĐÚNG CÂU CHUYỆN ẤY
Bulgakov biết chuyện này quá rõ, vì chính ông đã sống qua nó. Năm 1917, Bulgakov 26 tuổi, đang làm bác sĩ ở 1 ngôi làng hẻo lánh của Nga, ông tự tiêm morphine để giảm đau sau khi chữa cho bệnh nhân bạch hầu, rồi cứ thế tiêm tiếp.
Phải mất 2 năm, cộng với sự kiên nhẫn của vợ ông là Tatiana Lappa, Bulgakov mới thoát ra được. Bà âm thầm pha loãng morphine với nước cất rồi giảm dần liều mà không cho ông biết. Cuốn Morphine ông viết gần 10 năm sau là 1 lời thú tội, mình tin ông viết để tự nhìn thẳng vào những gì ông suýt mất.
V - QUAY LẠI CHUYỆN MIU LÊ
Polyakov là bác sĩ, có học, có nghề, được kính trọng, vẫn thành người nghiện chỉ trong vài tháng. Lướt Facebook thì thấy bình luận về Miu Lê toàn kiểu ca sĩ thì 10 người 9 người nghiện, nghệ sĩ chơi thuốc thì có gì lạ hoặc đáng đời con nghiện. Bạn đọc xong chuyện Polyakov rồi sẽ thấy mọi chuyện chẳng đơn giản như vậy.
Có người sẽ bảo giàu thế kia, nổi tiếng thế kia, sao lại đi chơi đá, ke, kẹo (ma túy đá, ketamine, thuốc lắc), đúng là không biết nghĩ. Nghe thì có vẻ hợp lý mà lịch sử lại nói khác. Freud (người sáng lập phân tâm học) nghiện cocaine 12 năm. Stephen King nghiện rượu và cocaine suốt thập niên 80, trong lúc nghiện vẫn viết được 20 cuốn sách. Whitney Houston, Michael Jackson, Heath Ledger, Robin Williams, người nào cũng giàu, cũng thông minh, rồi cũng dính vào chất và chết vì nó.
Giàu chả che được ai khỏi nghiện, có khi còn ngược lại. Người nghèo bận kiếm sống, không có thời gian rảnh để thấy trống rỗng, cũng không có tiền mua chất mạnh, người giàu thì có đủ cả 2 thứ ấy.
Học giỏi, nghĩ giỏi cũng chẳng cứu được ai. Polyakov học cao hơn 99% người quanh ông, vẫn sa vào như thường. Cơn nghiện đánh vào vùng não lo cảm xúc và phần thưởng, mà vùng ấy nằm khác hẳn chỗ con người dùng để suy nghĩ.
Còn chuyện người nổi tiếng phải làm gương, đúng là phải. Khốn nỗi cái công chúng hay đòi lại là sự hoàn hảo 24/7: không được mệt, không được cô đơn, không được có vấn đề tâm lý. Đòi hỏi ấy phi nhân tính, mà chính nó cũng là 1 lý do nghệ sĩ dễ dính hơn người thường, vì họ không được phép nói ra là mình đang không ổn.
Cứ trách Miu Lê, cô ấy sai thì phải chịu, chuyện đó rõ ràng rồi. Có điều đừng trách theo kiểu giàu mới nghiện, ngu mới nghiện, nghệ sĩ mới nghiện. Bình luận kiểu ấy chỉ để tự ru mình rằng mình an toàn, mà mình đâu có an toàn như mình tưởng.
Polyakov bắt đầu vì đau dạ dày và bị người yêu bỏ, chả đua đòi gì. 2 nỗi đau cộng lại, rồi có 1 thứ làm dịu được cả 2 trong 5 phút, ai mà từ chối nổi?
Miu Lê, hay bất kỳ ca sĩ, nghệ sĩ nhạc rap nào đang dùng đá, ke, kẹo, chắc chắn cũng có 1 lối vào nào đó. Có thể là áp lực phải đẹp, phải trẻ, phải giữ hình ảnh, có thể là nỗi cô đơn lạ lùng của người nổi tiếng khi xung quanh đông người mà chẳng ai thật lòng, có thể là không chơi thì bị cho ra rìa. Chẳng ai tự dưng 1 sáng đẹp trời lại quyết định đi thử ma túy cho vui.
Cuốn sách của Bulgakov không chia người xấu người tốt. Polyakov tử tế mà vẫn sa vào, 6 tháng trước là bác sĩ, 6 tháng sau là kẻ trộm, vẫn cùng 1 con người ấy. Mỗi mũi tiêm là 1 bậc thang đi xuống, đi từng bậc thì không thấy mình đang xuống, tới lúc ngẩng lên mới biết đã ở quá sâu.
Nghệ sĩ dễ dính hơn người thường vì quanh họ cái gì cũng có sẵn: tiệc nhiều, tiền nhiều, đêm dài, không ai quản giờ giấc. Cái gì có sẵn thì dễ thử, thử rồi thì dễ dùng tiếp, mà bên cạnh lại không có đồng nghiệp ngồi 8 tiếng mỗi ngày để sớm nhận ra họ đang xuống dốc. Tới khi báo đăng thì đã dương tính 3 chất 1 lúc.
Bulgakov viết cuốn này có lẽ là cho chính ông và cho những người còn chưa dính. Pháp luật sẽ xử Miu Lê, ai cũng đồng ý cô ấy phải chịu trách nhiệm. Còn cái đã kéo cô ấy xuống thì vẫn đang ở quanh rất nhiều người khác mà chẳng ai để ý.
Polyakov sống cách đây 100 năm, Miu Lê sống ở năm 2026. Đá, ke, kẹo khác morphine ở nhiều mặt về hóa học nhưng cái bẫy thì vẫn thế: lấy 1 thứ từ bên ngoài để dập 1 nỗi đau bên trong, rồi tin là mình kiểm soát được.