Miu Lê dương tính với 3 chất cùng lúc: đá, ke và kẹo (thuốc lắc).
Rất nhiều bình luận chê cô ấy sa đọa, cái đó không sai. Hành vi của Miu Lê là vi phạm pháp luật, cô đã sai thì pháp luật sẽ xử lý. Nhưng nếu chỉ dừng ở chuyện chửi cô ấy thì ta bỏ qua mất phần quan trọng hơn, là cái cơ chế đẩy cô lao vào con đường đó cũng đang sống trong não chúng ta, chỉ ở dạng khác. Vậy ma túy của chính mỗi người chúng ta là gì?
Vài ngày trước khi bị bắt ở bãi tắm Tùng Thu, Miu Lê có nói với Tuổi Trẻ Cười 1 câu: “tôi không biết mình thực sự muốn gì?”. Tới khi tin bị bắt nổ ra, người ta đọc lại câu này và nghĩ, à, thì ra cô ấy đã có dấu hiệu từ trước.
Đây là 1 trò đùa của não. Lúc Miu Lê nói câu ấy, chẳng ai để ý. Tới khi biết cô bị bắt, vẫn câu đó bỗng thành điềm báo. Não người có thói quen viết lại quá khứ sau khi đã biết kết cục, để mọi thứ trông như được sắp đặt sẵn.
Kỳ thực câu “tôi không biết mình thực sự muốn gì” rất nhiều người trưởng thành ở thành phố vẫn thì thầm với chính mình lúc 2, 3 giờ sáng, khi nằm 1 mình trong phòng tối, mà đâu phải ai trong số họ cũng sắp sa ngã.
I - CĂN PHÒNG VÀ 90 GIÂY
Năm 1670, Blaise Pascal viết rằng mọi vấn đề của loài người đều bắt nguồn từ việc con người không thể ngồi yên 1 mình trong 1 căn phòng. Câu ấy đúng ở thế kỷ 17, sang năm 2026 lại càng đúng.
Bạn thử để điện thoại sang phòng khác rồi ngồi 1 mình trong 10 phút, không nhạc, không podcast, không sách, không nghĩ về kế hoạch ngày mai, chỉ ngồi thôi. Phần lớn người ta không trụ được quá 90 giây.
Năm 2014, 1 nhóm nhà khoa học làm thí nghiệm, cho người tham gia ngồi 1 mình trong phòng trống 15 phút, không thiết bị, không sách. Trong phòng có 1 cái nút, nhấn vào thì tự gây giật điện nhẹ cho chính mình. 67% nam và 25% nữ đã nhấn ít nhất 1 lần, dù trước đó tất cả đều nói họ sẵn sàng trả tiền để khỏi bị giật điện. Họ chọn đau thể xác để khỏi phải ngồi yên với chính mình.
II - BỘ NÃO MÊ CÁI SẮP CÓ
Dopamine, chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác phê pha, tiết ra lúc bạn nghĩ mình SẮP được thưởng, chứ chưa phải lúc nhận phần thưởng. Tức là lúc sắp mở hộp quà chứ chưa phải lúc thấy món quà, lúc sắp vuốt sang video TikTok tiếp theo chứ chưa phải lúc xem.
Vì vậy người đánh bạc cứ đặt tiếp dù thua liên tiếp, người mua sắm bốc đồng thấy hào hứng lúc bấm nút mua hơn lúc nhận hàng (hàng về tới nhà thì cảm giác phê đã hết), người lướt TikTok chán rồi vẫn không muốn dừng, vì video kế tiếp biết đâu lại hay, cái kỳ vọng ấy lúc nào cũng còn đó. Thứ bộ não nghiện là cái sắp xảy ra.
Đá làm gì? Nó giả lập trạng thái sắp có phần thưởng ở cường độ gấp 10 tới 1.000 lần các kích thích tự nhiên. Trong vài tiếng, não ngập trong cảm giác mọi thứ sắp tốt đẹp, chưa tốt thật, chỉ là sắp.
Kẹo thêm 1 lớp khác. Nó bơm ồ ạt serotonin, tạo cảm giác kết nối, yêu thương, đồng cảm với mọi người xung quanh. 1 người cô đơn dùng kẹo có thể thấy mình được yêu thương nhiều nhất trong mấy năm trời, chỉ trong 4 tiếng, rồi sau đó là 3 ngày sụp đổ vì serotonin trong não cạn kiệt. Càng dùng nhiều, ngày bình thường càng nhạt, vì não đã quen mức cao.
Ke tách ý thức ra khỏi cơ thể, tạo trạng thái như đang nhìn mình từ bên ngoài, người dùng khỏi phải đối mặt với chính mình trong vài giờ. 3 chất ghép lại thành 1 hỗn hợp chống ngồi yên mạnh nhất mà loài người từng tổng hợp được.
III - ĐÓ LÀ MÁY BAY PHẢN LỰC, CÒN XE MÁY THÌ SAO
Đá, ke, kẹo là máy bay phản lực, người dùng phải đi tù vì cường độ và mức tàn phá của chúng. Nhưng cơ chế bên dưới, tức là không chịu nổi khi phải ngồi yên với chính mình, cần thêm cường độ mới thấy đủ, nhờn dần với cuộc sống thường ngày, cũng là cơ chế chung của 1 loạt thứ rất quen sau đây.
Rượu 2, 3 ly mỗi tối sau giờ làm, lúc đầu để thư giãn, về sau thành điều kiện để ngủ được. Thuốc lá, điếu đầu hút vì tò mò, điếu thứ 10.000 hút vì không hút thì bứt rứt, không ngồi yên được. Đồ ngọt, trà sữa, đồ ăn vặt, mỗi cốc trà sữa là 1 mũi đường vào máu, mà đường cũng kích hoạt vòng phần thưởng giống đá, chỉ là cường độ thấp hơn rất nhiều.
Lướt mạng xã hội, mỗi thông báo là 1 hạt dopamine, mỗi lượt thích là 1 mũi đường tinh thần, đứa trẻ 10 tuổi dùng TikTok 4 tiếng mỗi ngày đang bị tổn thương não theo cách rất giống người nghiện nhẹ, chỉ chậm hơn. Mua sắm trên mạng, lúc bấm thanh toán thì phê, lúc hàng về thấy bình thường, lại đặt đơn mới, có người 1 tháng đặt 30 đơn mà chẳng phải vì cần đồ.
Làm việc 14 tiếng mỗi ngày, không chịu nổi 1 ngày cuối tuần rảnh rỗi, người ta gọi đó là tham vọng, kỳ thực là sợ ngồi yên. Chuyện tình cảm chồng chéo, lúc nào cũng phải có 1 mối quan hệ đang căng thẳng để còn có cảm xúc mạnh, bình yên lại làm họ hoảng. Hóng chuyện, chế ảnh, đào bới người nổi tiếng, đúng cái việc hàng triệu người đang làm với Miu Lê lúc này, mỗi bình luận xỉa xói là 1 hạt dopamine tự thưởng cho cảm giác mình tốt hơn người ta.
Tin tức chiến tranh, chính trị, bê bối, não nghiện cảm giác tức giận chính đáng vì nó cho 1 thứ năng lượng giả mà không tốn công xây dựng gì. Cuối cùng là tự cải thiện liên tục, đọc sách không nghỉ, mua khóa học, theo dõi đủ loại chuyên gia, đi tắm cũng nghe podcast, trông thì giống phát triển bản thân nhưng thật ra là sợ ngồi yên với chính mình, sợ thấy mình chưa đủ.
Đá, ke, kẹo với 10 thứ trên khác nhau ở cường độ và ở mức xã hội chấp nhận. Cơ chế thì giống nhau, hệ thần kinh giống nhau, vòng thèm, thỏa mãn, nhờn rồi thèm hơn cũng giống nhau.
1 người uống 2 chai bia mỗi tối được khen là biết tận hưởng, còn 1 người dùng đá mỗi tối thì đi tù. Làm 14 tiếng mỗi ngày thì được gọi là chăm chỉ, còn dùng thuốc tỉnh táo để trụ 14 tiếng thì bị nói là có vấn đề. Ngồi 6 tiếng mỗi ngày trên TikTok thì là gen Z, ngồi 6 tiếng mỗi ngày bên chiếu bạc thì là nghiện. Vẫn cùng 1 bộ não cả, chỉ khác cường độ và cách xã hội đối xử.
IV - VÌ SAO NGỒI YÊN LẠI KHÓ CHỊU
Cảm xúc không từ trên trời rơi xuống, não tạo ra chúng từ những tín hiệu nhỏ trong cơ thể. Khi ngồi yên không làm gì, não bắt đầu để ý tới các tín hiệu bị dồn nén suốt ngày như căng cơ vai, đau dạ dày, tim đập hơi nhanh, hơi thở nông, rồi diễn giải chúng thành lo lắng, bồn chồn, trống rỗng, buồn, sợ. Cảm giác ấy là thật chứ chẳng phải tưởng tượng, nó khó chịu thật.
Ngặt cái phần lớn người ta không được dạy rằng cảm xúc khó chịu chỉ là 1 trạng thái thoáng qua của cơ thể, chứ chẳng phải sự thật về cuộc đời. Họ nghĩ “tôi đang trống rỗng nghĩa là đời tôi trống rỗng”, rồi tìm cách thoát ra, càng nhanh càng tốt.
Mỗi lần thoát được, não học thêm 1 bài: ngồi yên là nguy hiểm, trốn đi là an toàn, thói quen ấy cứ dày lên theo thời gian. 10 năm sau, người ta không còn nhớ ngồi yên là cảm giác thế nào nữa. Rồi tới 1 ngày những lối thoát thông thường không còn đủ mạnh, người ta tìm tới thứ mạnh hơn.
V - CÁI Ý NGHĨ MÌNH THÌ KHÔNG BAO GIỜ
Đọc tới đây, chắc não bạn đã tự bật chế độ phòng vệ: mình không phải dạng đó, mình không bao giờ dùng chất cấm. Có thể đúng, bạn không dùng đá.
Thế bạn có làm việc tới 1 giờ sáng để khỏi phải về nhà sớm không? Có lướt điện thoại 4 tiếng mỗi tối không? Có uống rượu mỗi cuối tuần để xả, có ăn 1 thanh sô cô la mỗi khi căng thẳng không? Có mở lại tin nhắn của người yêu cũ mỗi lúc buồn, hay ngồi đọc tin lùm xùm 2 tiếng mỗi sáng không?
Nếu có ít nhất 2 trong số đó thì bạn và Miu Lê đang dùng cùng 1 cơ chế thoát thân, chỉ khác cường độ. Não bạn cũng đang nghiện 1 thứ gì đó, có khi nghiện 10 năm rồi mà không tự nhận là nghiện, vì xã hội cho phép. Cái ý nghĩ mình thì không bao giờ như thế cũng là 1 lối thoát tinh vi hơn của não, nó cho mình cảm giác đứng cao hơn người khác mà khỏi phải nhìn thẳng vào thói quen thật của mình.
Giám đốc dùng thuốc kích thích để trụ 18 tiếng họp (Elon Musk còn hút cả cần sa). Bà mẹ trẻ uống 2 ly rượu mỗi tối vì 1 ngày với con quá kiệt sức. Sinh viên dùng thuốc tỉnh táo để ôn thi, doanh nhân chơi đá trong các bữa tiệc cuối năm, lúc hát karaoke, lúc đi bar, bác sĩ phẫu thuật dùng thuốc an thần để ngủ được sau ca trực 36 tiếng. Toàn những người giống bạn cả, làm những công việc giống bạn, có gia đình giống bạn, chỉ là họ chọn cường độ cao hơn để chống chọi với cùng 1 nỗi khó chịu.
VI - QUAY LẠI CÂU NÓI CỦA MIU LÊ
Câu “tôi không biết mình thực sự muốn gì” mà Miu Lê nói hôm ấy, phần lớn người trưởng thành ở đô thị cũng sẽ thừa nhận nếu được hỏi đủ thẳng. Cho nên hỏi vì sao Miu Lê hư hỏng thì dễ, khó là tự hỏi ma túy của mình là gì.
Trong tuần này, bạn có được bao nhiêu phút ngồi 1 mình, không điện thoại, không việc phải làm, không podcast, không chuyện lùm xùm, không kế hoạch? Nếu con số gần bằng 0 thì bạn cũng đang chạy trốn chính mình như Miu Lê, chỉ có điều bạn dùng những thứ xã hội cho phép như công việc, điện thoại, đồ ăn, rượu nhẹ, còn cô ấy đã trượt sang thứ xã hội cấm.