Cuối thế kỷ 16, ở Mexico City, Luis de Carvajal bị đưa lên dây. Siết tới vòng thứ 2, anh khai ra cô em gái 17 tuổi. Tới vòng thứ 4, anh khai ra mẹ. Qua vòng thứ 6, anh kể 1 mạch 113 người, cả họ hàng lẫn bạn bè. Sử gia Ron Hassner, người nghiên cứu lịch sử tra tấn, cho biết 10 người sau đó bị siết cổ rồi thiêu đều có tên trong lời khai của anh. Người thứ 11 bị thiêu sống là chính Carvajal [1].
Mỗi tòa án chỉ có mấy ông thầy tu với vài người giúp việc, tự họ thì bắt sao nổi 113 người ấy. Sử gia người Anh Henry Kamen, tác giả cuốn The Spanish Inquisition, viết rằng nói cho cùng thì chính người thường mới làm cho Tòa án Dị giáo hoạt động được, ở nơi dân không hợp tác thì tòa cũng bó tay [2].
Mình đọc lại 1 loạt sách về Tòa án Dị giáo, có nhiều chuyện báo tiếng Việt gần như không nhắc tới. Theo mình, cái tòa ấy sống được hơn 600 năm là vì nó cho người đi tố được giấu mặt, còn người bị tố thì phải tự chứng minh mình vô tội, mà gần như chẳng ai chứng minh nổi. Ai sợ thì tố trước cho yên thân, ai ghét ai thì cũng có chỗ mà tố.
I - NGÀY XƯA TỐ SAI THÌ LÃNH TỘI
Trước năm 1200, ở châu Âu, ai tố người khác thì phải đứng ra làm nguyên cáo, tố sai thì lãnh đúng cái tội mình định vu cho người ta. Sử gia người Mỹ Jennifer Kolpacoff Deane, tác giả cuốn A History of Medieval Heresy and Inquisition, nhận xét rằng thiếu chứng cứ thì chẳng ai dại gì đi tố ai [3]. Ông bà mình nói vu oan giá họa, thời ấy vu oan thì cái họa quay về đầu mình.
Năm 1215, giáo hoàng Innocent III cho lối điều tra, tiếng Latin là inquisitio, thay dần lối cũ. Từ đây người tố không còn phải trả giá nếu tố sai. Cũng năm ấy, mọi con chiên phải đi xưng tội mỗi năm ít nhất 1 lần [4]. Năm 1231, giáo hoàng Gregory IX giao việc truy dị giáo cho các thầy dòng Đa Minh [5].
Ai là người nghĩ ra thì các nguồn nói khác nhau. Sử gia người Anh Arthur Stanley Turberville cho rằng có thể coi Gregory IX là người sáng lập [6]. Sử gia người Mỹ Henry Charles Lea, tác giả bộ sử 3 tập về Tòa án Dị giáo thời Trung Cổ, thì bảo nó được nặn dần từng bước, chẳng ai lập ra cả [7]. Mình thấy Lea có lý hơn, vì đọc lại thì mỗi đời giáo hoàng chỉ thêm 1 sắc lệnh, sắc lệnh nào lúc ban ra cũng có lý do của nó.
II - CÃI LÀ CÓ TỘI
Robert Grosseteste, giám mục Lincoln bên Anh thế kỷ 13, định nghĩa dị giáo là 1 ý kiến trái với giáo huấn của Giáo hội, nói ra công khai và giữ 1 cách ngoan cố. Deane giải thích rằng cái bị đem ra xử là sự cứng đầu của 1 con chiên dám cãi [8]. Nói nôm na là ai cãi thì bị xử.
Rồi người ta đặt thêm 1 tội mới, tội bị nghi là dị giáo. Lea viết rằng với kiểu xử như thế, người Công giáo sùng đạo nhất cũng không lúc nào thấy yên [9].
Tới Tây Ban Nha thì còn quá nữa. Năm 1530, bà Aldonça de Vargas bị tố vì mỉm cười khi nghe nhắc tới Đức Mẹ. Năm 1635, ông Pedro Ginesta, ngoài 80 tuổi, bị đưa ra tòa vì ăn thịt muối với hành vào ngày kiêng, tòa còn phỏng đoán ông đã nhiều lần ăn thịt theo lối của giáo phái Luther [10].
III - THÚ TỘI CŨNG PHẢI KHAI RA NGƯỜI KHÁC
Tòa về tới đâu thì ra 1 hạn ân xá, ai tự đến thú tội thì được nhẹ tay. Nhưng nhà xã hội học người Mỹ Patrick Bergemann, tác giả cuốn Judge Thy Neighbor, cho biết lời thú tội nào không khai ra người khác thì bị coi là chưa đủ. Ở tòa Valencia, 88% những người tự đến về sau vẫn bị truy tố, chính lời thú tội của họ thành chứng cứ chống lại họ [11].
Còn ông thợ may Juan de Chinchilla ở Ciudad Real, năm 1483 đến xin thú tội thì được báo ông thẩm tra đã về nghỉ. Hết hạn, ông bị bắt rồi bị kết án thiêu [12].
Người bị bắt không được biết ai tố mình. Lea viết rằng việc giấu tên nhân chứng là nỗi ô nhục lớn nhất của Tòa án Dị giáo [13]. Ném đá giấu tay, ở đây luật cho phép hẳn hoi.
Với các thẩm tra viên, tha bổng là mất mặt. Từ năm 1484 tới 1530, tòa Valencia chỉ tha 12 trong số 1.862 người [14]. Năm 1568, bà Elvira del Campo bị tra tấn vì không ăn thịt heo và hay thay đồ vải sạch vào thứ Bảy. Bị siết dây, bà kêu: “Thả tôi ra, thưa các ngài, hãy bảo tôi phải nói gì.” 4 ngày sau, bà nhận hết và khai ra cả mẹ mình [15]. Bà không biết mình tội gì, đành xin chính người tra tấn mình bảo cho mà khai.
IV - VÌ SỢ, RỒI VÌ GHÉT
Người ta tham gia, trước hết là vì sợ. Lea viết rằng trong hạn ân xá, không ai biết thiên hạ đang đồn gì về mình, rồi lòng tin giữa người với người sẽ biến mất [16].
Ở Bồ Đào Nha, sử gia António José Saraiva dựa vào ghi chép của bác sĩ António Ribeiro Sanches để dựng lại suy nghĩ của 1 người tù: tôi không biết ai đã tố tôi, vậy tôi khai hết mọi người tôi từng thấy mặt hay nghe tên, khai hết thì thế nào cũng trúng kẻ đã khai tôi, tôi muốn ra khỏi cái chuồng này mà còn sống [17]. Cứ thế, mỗi người tù lại đẻ ra 1 xấp tên mới.
Về sau người ta không chỉ tố vì sợ nữa. Bergemann nghiên cứu 554 đơn tố giác ở vùng Soria từ năm 1486 tới 1502, thấy người ta chuyển dần từ tố để tự vệ sang tố để hại hàng xóm [18].
Kamen viết rằng Tòa án Dị giáo thành công cụ hoàn hảo để thanh toán nhau, từ chuyện cãi nhau trong nhà tới chuyện say rượu, chồng vũ phu, thù riêng, hồ sơ lên tới hàng chục nghìn vụ. Theo ông, người bị tố sợ hàng xóm hơn sợ tòa [19]. Ông bà mình dạy bán anh em xa mua láng giềng gần. Ở Tây Ban Nha thời ấy thì người đưa mình ra tòa lại hay là láng giềng gần.
V - VUA, GIÁO HOÀNG VÀ TIỀN
Thời Trung Cổ, cái tòa này chưa bao giờ to hơn vua. Năm 1296, vua Philippe IV của Pháp ra mấy quy định trói tay nó. Lea viết rằng nó gần như bất lực vì không có bộ máy riêng, đến nhà tù cũng là của vua [20]. Vậy mà Philippe IV không dẹp nó. Năm 1307, ông dùng chính nó để đánh dòng Hiệp sĩ Đền Thánh [21].
Ở Tây Ban Nha, năm 1482, giáo hoàng Sixtus IV ra sắc chỉ phản đối rằng tòa án ở Aragon chạy theo lòng tham của cải, kết án người ngay chỉ dựa vào lời khai của kẻ thù và đối thủ. Vua Ferdinand nổi giận. Tháng 10 năm ấy, giáo hoàng đình chỉ sắc chỉ của chính mình [22]. Về sau tòa bắt cả tổng giám mục Toledo, Bartolomé Carranza, giam tới 16 năm. Năm 1565, 1 sứ thần của giáo hoàng viết rằng những người bênh vực công lý hăng hái nhất ở Tây Ban Nha cho rằng thà để 1 người vô tội bị kết án còn hơn để Tòa án Dị giáo mất mặt [23]. Bergemann cho rằng vua Tây Ban Nha đã giành được tòa án này từ tay giáo hoàng, Kamen thì cho rằng nhiều lúc nó đứng hẳn về phía chống lại quyền vua [24].
Nó không bị dẹp vì ai cũng có phần. Lea viết rằng rốt cuộc thì việc đàn áp sống được là nhờ tiền tịch thu tài sản. Đợt 1322 tới 1323 ở Carcassonne, trừ hết chi phí, nhà vua còn lãi khoảng 1.050 livre [25]. Riêng với Tây Ban Nha thì Kamen không đồng ý, ông cho rằng nhà vua không làm việc này để kiếm lời [26]. Còn người thường cũng có phần của mình, là 1 cách hại kẻ mình ghét mà không phải lộ mặt.
VI - TIỀN CỦI, TIỀN CỌC, TIỀN ĐAO PHỦ
Năm 1234, ở Toulouse, đúng hôm mừng thánh Đa Minh được phong thánh, giám mục Raymond nghe tin 1 người đàn bà hấp hối ở gần đó theo phái dị giáo. Ông chạy sang. Bà tưởng giám mục của phái mình tới thăm nên nói hết đức tin. Ông bảo bà bỏ đạo, bà không nghe, ông cho khiêng bà đi thiêu cả giường. Lea viết rằng sau đó giám mục và các thầy dòng quay về bữa ăn bị bỏ dở, tạ ơn Chúa và thánh Đa Minh [27].
Năm 1323, sổ chi của Carcassonne ghi rành mạch tiền thiêu 4 người: củi, cành nho, rơm, 4 cây cọc, dây trói, tiền đao phủ, tổng cộng 8 livre 14 sol 7 denier, mỗi người hơn 2 livre 1 chút [28]. Người chết rồi cũng bị đào lên đốt, để tòa đòi lại tài sản đã lọt vào tay con cháu [29]. Người sống thì bị treo áo tội trong nhà thờ nơi mình ở, áo rách thì may áo mới ghi đúng tên cũ, để giữ mãi sự ô nhục của kẻ dị giáo và con cháu họ [30].
VII - CHẾT MẤY LẦN MỚI CHẾT HẲN
Tòa án Dị giáo Tây Ban Nha bị xóa năm 1808, năm 1813, được vua Ferdinand VII lập lại năm 1814, bị xóa tiếp năm 1820, tới năm 1834 mới xóa hẳn [31]. Bồ Đào Nha xóa tòa năm 1821. Trước đó, đạo luật năm 1773 bỏ sự phân biệt với người Kitô hữu gốc Do Thái. Từ đấy không ai ở Bồ Đào Nha còn bị xử vì tội theo đạo Do Thái nữa, Saraiva viết rằng cái dị giáo ấy tan như tuyết dưới nắng [32].
Ở Roma, Bộ Thánh vụ do giáo hoàng Paul III lập năm 1542 tới năm 1965 thì đổi tên thành Bộ Giáo lý Đức tin [33]. Lea còn chỉ ra rằng cho tới cuối thế kỷ 18, ở phần lớn châu Âu, lối xử án sinh ra để diệt dị giáo đã thành lối xử thông thường với mọi bị cáo. Người bị buộc tội bị coi là có tội từ trước, lời khai được moi ra bằng mẹo hoặc bằng vũ lực [34].
Kamen có viết, nơi dân không hợp tác thì tòa cũng bó tay. Ở miền nam nước Pháp năm 1245, 12 người làng Saint-Félix từng cùng thề với nhau sẽ không nói gì về dị giáo trước tòa [35]. Còn Luis de Carvajal thì khai ra em gái mình ở vòng dây thứ 2.
P/S: câu vua Philip II nói sẽ tự vác củi thiêu con mình nếu nó dị giáo được trích rất nhiều, Kamen bảo là chuyện bịa. Lời gần y hệt thì lại do 1 vị giáo hoàng nói với đại sứ Venezia trước đó 1 năm [36]. Câu nói có thật, chỉ bị gán nhầm người.
Nguồn:
[1] - Anatomy of Torture - Ron E. Hassner, chương 5 Exploratory Torture: Mexico City (1589-1591). [2] - The Spanish Inquisition: A Historical Revision, bản 4 (2014) - Henry Kamen. [3] - A History of Medieval Heresy and Inquisition - Jennifer Kolpacoff Deane. [4] - A History of Medieval Heresy and Inquisition - Jennifer Kolpacoff Deane. [5] - A History of Medieval Heresy and Inquisition - Jennifer Kolpacoff Deane. [6] - Mediaeval Heresy and the Inquisition - Arthur Stanley Turberville. [7] - A History of the Inquisition of the Middle Ages, tập 1 - Henry Charles Lea. [8] - A History of Medieval Heresy and Inquisition - Jennifer Kolpacoff Deane. [9] - A History of the Inquisition of the Middle Ages, tập 1 - Henry Charles Lea. [10] - The Spanish Inquisition: A Historical Revision - Henry Kamen. [11] - Judge Thy Neighbor: Denunciations in the Spanish Inquisition, Romanov Russia, and Nazi Germany - Patrick Bergemann, chương 2. [12] - Judge Thy Neighbor - Patrick Bergemann, chương 2. [13] - A History of the Inquisition of the Middle Ages, tập 1 - Henry Charles Lea. [14] - Judge Thy Neighbor - Patrick Bergemann, chương 2. [15] - Anatomy of Torture - Ron E. Hassner. [16] - A History of the Inquisition of the Middle Ages, tập 1 - Henry Charles Lea. [17] - The Marrano Factory: The Portuguese Inquisition and Its New Christians 1536-1765 - António José Saraiva, chương 8 The Marrano Factory. [18] - Judge Thy Neighbor - Patrick Bergemann, chương 2. [19] - The Spanish Inquisition: A Historical Revision - Henry Kamen. [20] - A History of the Inquisition of the Middle Ages, tập 2 - Henry Charles Lea. [21] - The Trial of the Templars - Malcolm Barber. [22] - The Spanish Inquisition: A Historical Revision - Henry Kamen. [23] - The Spanish Inquisition: A Historical Revision - Henry Kamen. [24] - Judge Thy Neighbor - Patrick Bergemann, chương 2; The Spanish Inquisition: A Historical Revision - Henry Kamen. [25] - A History of the Inquisition of the Middle Ages, tập 1 - Henry Charles Lea. [26] - The Spanish Inquisition: A Historical Revision - Henry Kamen. [27] - A History of the Inquisition of the Middle Ages, tập 2 - Henry Charles Lea. [28] - A History of the Inquisition of the Middle Ages, tập 1 - Henry Charles Lea. [29] - A History of the Inquisition of the Middle Ages, tập 1 - Henry Charles Lea. [30] - The Spanish Inquisition: A Historical Revision - Henry Kamen. [31] - The Spanish Inquisition: A Historical Revision - Henry Kamen. [32] - The Marrano Factory - António José Saraiva, chương How and Why the New Christians Petered Out. [33] - On Trial for Reason: Science, Religion, and Culture in the Galileo Affair - Maurice A. Finocchiaro. [34] - A History of the Inquisition of the Middle Ages, tập 1 - Henry Charles Lea. [35] - The Corruption of Angels: The Great Inquisition of 1245-1246 - Mark Gregory Pegg, chương Lies. [36] - The Spanish Inquisition: A Historical Revision - Henry Kamen.