Cả nước có gần 300.000 ngôi mộ liệt sĩ chưa biết tên, thêm hơn 175.000 người nữa còn nằm đâu đó ngoài rừng ngoài rẫy chưa đưa được về. Sau mỗi tấm bia trống là 1 gia đình đợi mấy chục năm, nhiều bà mẹ tới lúc nhắm mắt vẫn chưa biết con mình nằm nơi đâu.
Đưa các anh về là việc ta muốn suốt 50 năm nay nhưng muốn là 1 chuyện, làm được lại là chuyện khác. Có giai đoạn hàng nghìn bộ hài cốt đưa vào phòng giám định, chạy tới chạy lui, cuối cùng chỉ đọc ra đúng 9 cái tên, nhấn mạnh là 9 cái. Vậy mà tới năm 2026 bỗng làm được cả loạt.
Vậy chuyện gì đã xảy ra, và mấy chục năm qua mình đã đi tìm mộ liệt sĩ bằng những cách nào?
I - CÁCH ĐẦU TIÊN, ĐI TÌM BẰNG TRÍ NHỚ
Sau 1975, muốn tìm 1 người nằm lại đâu đó thì gần như chỉ có 1 cửa, là hỏi người còn sống. 1 ông cựu binh dẫn đoàn quy tập lội vào rừng, đứng lại chỉ tay, hồi đó chôn thằng B. ở gốc cây kia, cạnh con suối, chôn chung với 2 đứa nữa. Cả cái việc tìm mộ khổng lồ của đất nước nhiều năm trời dựa vào những câu chỉ tay như vậy.
Cách này thì người trong cuộc biết chính xác ai chôn, chôn ở đâu, chôn với ai, không máy móc nào thay được cái đó nhưng nó có 1 điểm yếu chí mạng: trí nhớ không giữ nguyên được. Mấy chục năm trôi qua thì ông cựu binh cũng già, nhớ nhớ quên quên, con suối ngày xưa làm mốc thì đổi dòng hoặc khô mất, rừng thành rẫy, đồi thành khu dân cư. Đào lên có khi trống không, có khi đúng chỗ mà chẳng còn gì.
II - CÁCH THỨ 2, TRA GIẤY TỜ VÀ DI VẬT
Khi nhân chứng thưa dần, ta chuyển sang tra thực chứng, tức là lật hồ sơ, giấy báo tử, danh sách đơn vị, ngày và nơi hy sinh, quê quán, rồi ghép chéo với di vật chôn theo: 1 cây bút khắc tên, 1 cái bi đông có dòng chữ nguệch ngoạc, 1 mảnh giấy còn đọc được. Nhiều trường hợp chính mấy di vật vụn vặt đó lại là thứ trả lại được cái tên.
Cái cách tra giấy tờ tưởng như quê mùa, thủ công này cho tới giờ vẫn là cách định danh được nhiều liệt sĩ nhất: hơn 2.700 người tìm lại được tên là nhờ thực chứng, so với hơn 1.300 người nhờ ADN. Tức là thứ ta hay tung hô là công nghệ cao chưa chắc đã hơn cái công tỉ mẩn ngồi tra từng tờ hồ sơ, đối từng dòng chữ.
Cách này được cái khách quan hơn trí nhớ, giấy tờ lưu lại được, đối chiếu được nhiều nguồn với nhau nhưng nó cũng có vấn đề ở đúng chỗ đó, giấy tờ cũng rơi rụng y như trí nhớ. Hồ sơ thất lạc qua bom đạn, qua mấy lần dời kho chuyển địa điểm, chữ mờ, giấy mục, chưa kể không phải liệt sĩ nào cũng có hồ sơ đầy đủ, còn ở những hố chôn tập thể thì di vật lẫn lộn hết vào nhau, không biết cái nào của ai. Tới 1 lúc thì cả trí nhớ lẫn giấy tờ đều hết cái để tra, ta buộc phải quay sang thứ cuối cùng còn sót lại, thứ nằm ngay trong bộ xương.
III - ADN VÀO CUỘC
Năm 1991, quân đội Mỹ lập ra 1 phòng thí nghiệm chuyên đọc ADN hài cốt, tên tắt là AFDIL, do 1 ông thiếu tá vừa là bác sĩ pháp y vừa là luật sư lập ra. Đại ý ông muốn có nó để về sau không còn người lính vô danh nào nữa. Mục đích là đi tìm chính lính Mỹ còn mất tích, những người mà cách cũ như thẻ bài, hồ sơ răng, vân tay đều chịu, không nhận ra nổi.
Ca đầu tiên họ đọc ADN nhận dạng thành công, công bố năm 1993, lại chính là 1 bộ hài cốt phía Việt Nam trao trả cho Mỹ. Bộ hài cốt đó nằm dưới đất đã hơn 2 chục năm, thử đủ cách ADN thường đều thất bại, chỉ tới khi đọc ADN ty thể mới ra. Chuyện nổi tiếng nhất là năm 1998: nước Mỹ có 1 ngôi mộ Chiến sĩ vô danh thời chiến tranh Việt Nam, chôn 1 bộ hài cốt không rõ tên suốt bao năm. Họ đào lên, đem ADN ty thể so với người nhà của 7 quân nhân mất tích quanh vùng tìm thấy xác, loại 6, khớp đúng bộ còn lại với mẹ và em gái 1 người tên là Michael Blassie. Từ đó ngôi mộ vô danh ấy để trống tới bây giờ.
Nhưng đọc ADN hài cốt không chỉ có 1 cách, nó có 2 cách và suốt mấy chục năm chúng ta vướng đúng ở đó.
IV - 2 CÁCH XÉT NGHIỆM ADN, CÁCH NÀO CŨNG CÓ ĐIỂM YẾU
Cách 1 là STR, cách chuẩn của cả thế giới, cảnh sát hình sự phá án hay xét nghiệm cha con đều dùng cái này. Nó được cái chỉ ra đích danh 1 người, gần như không nhầm nhưng nó đòi hỏi khắt khe, phải còn đoạn ADN dài và tương đối lành lặn. Mà hài cốt liệt sĩ chôn dưới đất nóng ẩm mấy chục năm thì ADN đứt vụn thành mẩu ngắn ngủn, chỉ còn cỡ 50 tới 70 mắt xích, trong khi STR cần tới hàng trăm. Gặp mẫu nát như vậy STR gần như bó tay, nên đưa mẫu vào máy thì cứ 10 mẫu chỉ khoảng 2 mẫu ra được kết quả đủ dùng, 8 mẫu kia coi như công cốc.
Cách 2 là ADN ty thể, cái này được cái bền. Nó nằm ngoài nhân tế bào, mỗi tế bào có rất nhiều bản, nên đọc được cả ở xương đã mục gần hết, đúng chỗ STR bó tay, nên nhiều năm ta phải dựa vào nó. Ngặt cái ty thể có 1 chỗ dở mà không công nghệ nào khắc phục nổi, vì nó nằm ngay trong bản chất: ty thể chỉ truyền theo dòng mẹ, mẹ truyền cho tất cả các con và truyền gần như không đổi qua bao nhiêu đời. Hệ quả là nhiều người chẳng họ hàng gì với nhau vẫn có ty thể giống hệt, thành ra kết quả ty thể cùng lắm chỉ nói được người này là con cháu bên ngoại của dòng họ đó thôi, chứ không chỉ ra được đúng 1 người. Muốn chắc thì vẫn phải ghép thêm giấy tờ với lời nhân chứng, mà mấy thứ đó thì mỗi năm 1 ít đi.
Tóm lại, STR thì chỉ đúng người nhưng chịu mẫu nát, ty thể thì đọc được mẫu nát nhưng không chỉ ra đúng ai.
Từ tháng 9/2019 tới 2021, 1 trung tâm giám định lớn của ta nhận về 4.276 mẫu hài cốt, làm miệt mài, trong đó hơn 3.300 mẫu phải đưa vào chạy đi chạy lại 2 tới 5 lần vì lần nào cũng không đủ dữ liệu. Cuối cùng chỉ 1.205 mẫu đọc được đủ để đem ra so, rồi ghép đúng được vẻn vẹn 9 người với thân nhân. 4.276 mẫu vào, 9 cái tên ra. Mà con số 9 bèo bọt đó còn vì 1 lẽ nữa: đọc được ADN của hài cốt rồi thì cũng phải có sẵn ADN của người nhà để mà so, hồi đó kho mẫu người nhà gần như trống trơn, có đọc ra cũng chẳng biết đem so với ai.
V - CÁCH THỨ 5, NGS-SNP
Cách gỡ được chỗ bế tắc của 2 cách trên có tên viết tắt là NGS-SNP.
Thay vì cố đọc vài đoạn ADN dài như STR, nó rải ra đọc hàng nghìn điểm nhỏ nằm khắp bộ gen, mỗi điểm chỉ cần 1 mẩu ADN ngắn xíu, vừa đúng cái còn sót lại trong khúc xương đã mục. Đọc kiểu này thì xử được luôn cả 2 điểm yếu ở phần IV: vừa chạy được trên mẫu nát như ty thể, vừa chỉ ra được đúng người như STR. Mà còn hơn thế, nó lần được họ hàng cả bên nội lẫn bên ngoại, tới tận đời thứ 4, thứ 5, nghĩa là nhà nào chỉ còn lại đứa cháu, đứa chắt xa cũng vẫn so được.
Đọc được ADN nát tới cỡ này nghe lạ nhưng gốc của nó là ngành ADN cổ, ngành từng đọc lại được cả bộ gen của 1 con gấu tiền sử mấy trăm nghìn năm tuổi, của người Neanderthal, xuất phát từ 1 viện nghiên cứu bên Đức. Người ta chế ra cách đọc mấy mẩu ADN đứt tưởng như bỏ đi đó, rồi mới đem sang pháp y. Phòng thí nghiệm AFDIL của Mỹ là nơi đầu tiên trên thế giới dùng ADN để nhận dạng hài cốt, cũng là nơi đầu tiên đưa kiểu đọc mới này vào giám định chính thức. Còn quy trình Việt Nam đang chạy thì do 1 tổ chức quốc tế tên ICMP bên Hà Lan cùng Viện Hàn lâm của mình làm ra và chuyển giao, trong 1 dự án do phía Mỹ tài trợ. Bà lãnh đạo ICMP cho biết cách cũ mỗi lần chỉ đọc được cỡ hơn nghìn điểm, cách mới đọc được gần 5.500 điểm, chênh nhau mấy lần.
Kết quả khác hẳn: tỷ lệ đọc được ADN từ hài cốt tăng hơn 3 lần, từ khoảng 22% lên khoảng 70%. Đem làm thử ở nghĩa trang Trà Lĩnh, Cao Bằng năm 2025, trong 58 bộ hài cốt phần lớn đã mục gần hết, vẫn đọc ra được 54 bộ, lần ra được 14 gia đình, và tới cuối năm 2025 thì trao lại tên chắc chắn cho 2 nhà đầu tiên, liệt sĩ Hoàng Văn Hòa và liệt sĩ Trần Văn Can. Sau mấy chục năm nằm dưới tấm bia không tên, giờ nhà mới biết đúng là ông.
Nhưng tính tới giữa 2026, cả nước mới nhận đúng tên được cho 25 liệt sĩ nhờ ngân hàng gen, 1 con số bé tí so với gần 300.000 ngôi mộ chưa có tên. Lý do vẫn là chuyện cũ, công nghệ có xịn tới đâu mà thiếu mẫu người nhà để đối chiếu thì cũng chịu, như có chìa mà không có ổ khóa. Kho mẫu người nhà tới giờ mới gom được hơn 93.000 mẫu, mục tiêu là 1 triệu mẫu vào năm 2030, chưa kể năng lực giám định hiện mỗi nơi 1 năm chỉ làm nổi 1 tới 2 nghìn mẫu, trong khi số cần làm lên tới mấy trăm nghìn. Nói cách khác, cách hay thì có rồi, làm thử ở quy mô nhỏ thì được, nhưng muốn tìm ra hàng loạt thì còn phải chờ kho ADN người nhà nhiều hơn để còn đối soát.
Mà kho người nhà này lại đang chạy đua với thời gian theo đúng nghĩa đen. Những người mang dòng máu gần các anh nhất, là cha, là mẹ, là anh chị em ruột, giờ đều đã ngoài 80, 90, mỗi năm lại vắng đi mấy người. Máy móc hiện đại tới đâu mà người nhà mất trước khi kịp cho 1 mẫu để so thì cũng đành chịu, cơ hội đối chiếu mất theo họ luôn. Nên năm 2026 mới gấp gáp tới vậy, gấp không phải cho người đã khuất, mà gấp vì người còn sống sắp không còn.
VI - NỬA THẾ KỶ ĐI TÌM
Nửa thế kỷ đi tìm các anh, các bác, ta đã đổi hết cách này tới cách khác, từ trí nhớ mờ dần của mấy người lính già, mấy tờ giấy báo tử ố vàng, tới những cỗ máy đọc gen hiện đại nhất thế giới.
Với người đã khuất thì 1 cái tên trên bia có muộn thật nhưng với mẹ già chờ mấy chục năm, với đứa con lớn lên chỉ biết cha qua tấm di ảnh, cái ngày nhận lại được các anh là cái ngày họ chờ gần cả đời.