Câu “cái gì không giết được ta sẽ làm ta mạnh hơn” mình gặp gần như thường xuyên, trên mạng hay ngoài đời người ta cũng nói khá nhiều. Nhiều người còn cẩn thận trích nguồn, nói xong thì bảo là: triết gia Nietzsche bảo thế. Mình có đọc những cuốn sách của ông viết thì thấy Nietzsche không bảo thế! Câu của ông đã bị cắt mất 1 nửa. Mình chép lại nguyên văn kèm chương bài để ai cần thì tra.
I - CÂU CỦA LÍNH
Câu ấy nằm trong cuốn Twilight of the Idols (Hoàng hôn của các thần tượng), phần Châm ngôn và mũi tên. Nguyên câu, theo bản dịch của Thomas Common: “Từ trường quân sự của cuộc đời. Cái gì không giết được tôi làm tôi mạnh lên” [1]. Tức là ngay từ đầu ông đã đặt cho nó 1 cái nhan đề, đây là câu của lính, học được ở chỗ đánh nhau. Ông ký lời tựa cuốn ấy ở Turin ngày 30/9/1888 [2].
Cũng mùa thu ấy ông viết Ecce Homo và dùng lại câu này, ở chương Vì sao tôi khôn ngoan đến thế. Lần này ông kể lại trận ốm của mình gần 10 năm trước đó. Năm 1879, lúc ông 35 tuổi, đúng cái tuổi bố ông mất, sức ông xuống thấp nhất, mắt không nhìn rõ quá 3 bước chân, có cơn đau đầu kéo 3 ngày liền kèm nôn mửa. Năm ấy ông phải bỏ ghế giáo sư ở Basel [3].
Rồi ông kể mình tự chữa ra sao. Ông ép mình sống 1 mình, bỏ hết thói quen cũ, không cho ai nuông chiều, không cho ai chăm sóc. Và ông viết, theo bản dịch của Ludovici: “Điều kiện đầu tiên để làm được việc ấy, nhà sinh lý học nào cũng nói, là về căn bản người ấy phải khỏe mạnh, lành lặn. Người mà tận gốc đã bệnh hoạn thì không thể khỏe lại được” [4]. Câu này mà đem ra động viên người ốm thì chắc người ta ốm thêm.
Sau câu ấy ông mới tả người mà ông coi là trời sinh đã khỏe mạnh. Người này thấy cái gì tốt cho mình thì mới thích, thứ gì quá đà là anh ta tự chán, tự dừng. Anh ta kén chọn, cái gì không hợp là gạt đi. Gặp chuyện gì anh ta cũng bình tĩnh, cứ từ từ xem nó ra sao đã rồi mới tính, không bao giờ hấp tấp. Lúc ốm đau thì anh ta tự biết mình cần gì để khỏe lại, gặp chuyện xui rủi lớn cũng xoay được thành cái có lợi cho mình. Nói hết những điều ấy về người khỏe mạnh xong, ông mới viết: “cái gì không giết được anh ta làm anh ta mạnh lên” [5].
II - LỬA THỬ VÀNG CHỨ KHÔNG LÀM RA VÀNG
Theo Nietzsche, bệnh tật hay tai họa tự nó chẳng làm ai mạnh lên cả. Người ta mạnh lên là nhờ trước đó đã khỏe sẵn, cộng với cách tự chữa sau đó. Mà người khỏe của ông cũng đâu có đi tìm cái khổ để rèn mình, anh ta còn tránh bớt.
Ông bà mình có câu lửa thử vàng, gian nan thử sức. Thử là để xem có đúng là vàng hay không, chứ lửa đâu có biến được cục sắt thành vàng.
Ví dụ có 2 người cùng mất việc 1 ngày. Anh thứ nhất có nghề, có tiền để dành, nghỉ 3 tháng đi học thêm 1 nghề rồi quay lại làm chỗ tốt hơn, câu của Nietzsche nói đúng anh này. Anh thứ 2 thì đang nợ, đang ốm, mất việc xong là thất nghiệp luôn mấy năm. Cùng là mất việc, chuyện ấy không giết ai trong 2 người, vậy mà chỉ 1 người mạnh lên.
III - NỬA CÂU CÒN LẠI
Bây giờ thì mấy chữ “từ trường quân sự của cuộc đời” đã bị bỏ đi, nên ai cũng đem câu ấy ra dùng được chứ không riêng gì lính. Cái điều kiện về căn bản phải khỏe mạnh cũng bị bỏ nốt, thế là người đang ốm yếu, đang khổ sở cũng tin câu ấy nói về mình.
Năm 2012, câu ấy lên tới hạng 1 bảng xếp hạng Billboard, trong bài Stronger của Kelly Clarkson [6]. Vào bài hát thì chữ “tôi” đã thành chữ “bạn”, trại lính thành chuyện 1 cô gái vừa chia tay người yêu. Phần đông chúng ta thuộc câu ấy là nhờ bài hát này, chứ có mấy ai đọc Nietzsche.
Chỉ còn có nửa câu, vậy mà người ta đem nó ra dùng đủ chỗ. Bạn vừa ly hôn, mình gửi cho bạn câu ấy thay vì sang ngồi nói chuyện với bạn 1 bữa. Ông thầy thể dục bắt đứa học trò đang đau gối chạy tiếp. Bố mẹ thấy con kiệt sức vì học thêm thì bảo cứ để nó khổ cho nó cứng cáp. Chị vợ bị chồng đánh thì tự nhủ rằng mình đang mạnh mẽ lên từng ngày. Nghe xong câu ấy, cả 4 người đều ở yên chỗ cũ mà hứng đòn tiếp. Nói thẳng, đem câu ấy ra dùng như vậy là vô trách nhiệm.
Hãy tưởng tượng 1 ông bác sĩ bảo người vừa gãy chân rằng cứ đi tiếp đi cho xương nó cứng, bạn có thấy ngớ ngẩn không? Vậy mà câu y như thế mình vẫn nói với nhau hằng ngày, lại còn thấy mình đang nói 1 điều rất sâu sắc.
Theo mình, cái nửa câu ấy được trích nhiều, lan khắp nơi như vậy là vì nhiều người cần nó. Người đang đau khổ thì muốn tin rằng mình khổ thế này rồi sẽ được bù đắp lại, vì khổ mà biết trước là có lời thì đỡ khổ hơn nhiều. Kẻ làm khổ người khác thì có sẵn 1 câu để nói, người lười an ủi cũng thế. Tiện hơn nữa, câu ấy còn đổ được lỗi sang người bị đau: anh không mạnh lên được thì tại anh.
Ngày nay, chúng ta nói câu ấy chắc như đinh đóng cột. Chính Nietzsche, người viết ra nó, lại không dám chắc như vậy. Trong sổ ghi chép năm 1887, ông đặt câu ấy trong 1 câu hỏi: người ta nên chống lại đau khổ và bệnh tật tới mức nào, trong khi chưa bao giờ chắc mình có thắng nổi chúng hay không [7]. Lời giới thiệu trong bộ toàn tập của ông ghi rằng ông suy sụp hoàn toàn vào những ngày đầu năm 1889, tức là chỉ hơn 3 tháng sau khi ký lời tựa kia [8]. Ông phát điên, sống thêm 11 năm nữa ở viện và ở nhà mẹ, tới năm 1900 thì mất [9].
Mình thử nhìn lại mấy câu chính mình hay đem ra trích thì thấy câu nào cũng nói đúng điều MÌNH ĐANG MUỐN NGHE. Mình cũng chưa lần nào mở sách ra xem người ta có viết thế thật không.
P/S: đây là bài đầu trong loạt Câu gốc nói gì.
Nguồn:
[1] - Twilight of the Idols (Hoàng hôn của các thần tượng) - Friedrich Nietzsche, Thomas Common dịch, phần Maxims and Arrows (Châm ngôn và mũi tên), câu số 8. [2] - Twilight of the Idols - Friedrich Nietzsche, lời tựa. [3] - Ecce Homo - Friedrich Nietzsche, Anthony Ludovici dịch, chương Why I Am So Wise (Vì sao tôi khôn ngoan đến thế), mục 1. [4], [5] - Ecce Homo - Friedrich Nietzsche, chương Why I Am So Wise, mục 2. [6] - Stronger (What Doesn’t Kill You) - Kelly Clarkson, đĩa đơn phát hành tháng 1/2012, đứng hạng 1 Billboard Hot 100. [7] - The Will to Power - Friedrich Nietzsche, Anthony Ludovici dịch, đoạn 934. [8] - The Case of Wagner - Friedrich Nietzsche, lời tựa của người dịch, in trong Complete Works of Friedrich Nietzsche (Delphi Classics). [9] - Complete Works of Friedrich Nietzsche (Delphi Classics), bài viết về cuộc đời Nietzsche in kèm trong bộ sách.