Ngày 24/1/1994, Viện Huyết Học ở Bạch Mai phát động phong trào hiến máu nhân đạo. Cả ngày hôm ấy thu được 30 đơn vị máu.
Hôm ấy có lãnh đạo các ban, bộ, có người của mấy đại sứ quán, có cả 7 phụ nữ Úc đạp xe dọc quốc lộ 1 từ Thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội để vận động hiến máu. Ngần ấy người, ngần ấy công sức, được 30 đơn vị (mỗi đơn vị là 1 túi 250 ml). Giáo sư Đỗ Trung Phấn, Viện Trưởng thời ấy, sau này nhớ lại: “ngày đầu tiên phát động chỉ được 30 đơn vị thôi, nhưng rất quý rồi, vì có thể giúp được cho Bệnh viện Bạch Mai và Việt Đức thực hiện phẫu thuật”.
Năm 2026, cả nước cãi nhau chuyện hiến tạng ở trẻ em. Hiến máu bây giờ thì thành chuyện thường, trường học, cơ quan năm nào cũng có đợt, có người hiến cả trăm lần. Vậy mà hồi đầu, hiến máu cũng bị phản ứng chẳng kém gì chuyện hiến tạng ấy.
I - BÀ MẸ Ở PHÚC YÊN GỌI CẢ CÔNG AN
Năm 1993, lúc Giáo sư Phấn về làm Viện Trưởng, bệnh viện gần như chỉ có 1 nguồn máu là người bán máu chuyên nghiệp. Máu ít mà chất lượng không cao, vì người ta bán đi bán lại nhiều lần quá. Việt Nam lại chưa sàng lọc được HIV, viêm gan B, người nước ngoài ở Việt Nam mà cần truyền máu thì sang Thái Lan hay Singapore. Máu thu về thì cất trong tủ lạnh đựng rau.
Nguồn thứ 2 là người nhà bệnh nhân. Từ năm 1984 ngành y đã có khẩu hiệu “Một người cần truyền máu, ba người thân cho máu”, nghĩa là ai có người nằm viện thì anh em, họ hàng kéo nhau đi cho máu, còn người dưng thì thôi, đúng câu 1 giọt máu đào hơn ao nước lã. Năm 1994 cả nước nhận được 138.000 đơn vị máu, chỉ 14,5% là hiến tình nguyện. Phần còn lại là máu người nhà và máu mua.
Thành ra trong đầu người ta hồi ấy, 1 người lạ chìa tay cho bệnh viện rút máu thì chỉ có thể là người bán máu, người đang cần tiền gấp.
Giáo sư Phấn bắt đầu với mấy sinh viên Đại Học Y Hà Nội, thầy trò kéo nhau đi các trường, các địa phương, không ai được hỗ trợ đồng nào. Hiệu trưởng nhiều trường hỏi ông đúng 1 câu: “hiến máu xong liệu sinh viên có bị ốm không?”. Sinh viên phần đông rụt rè, sợ ốm. Thầy trò không dám vận động thẳng chuyện hiến máu, phải đi nói chuyện HIV, viêm gan B trước.
Có lần đoàn về Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2 ở thị trấn Phúc Yên, Vĩnh Phúc. Thu được hơn 20 đơn vị, đang chuẩn bị về thì bị chặn lại. Mẹ của 1 sinh viên vừa cho máu biết chuyện, liền đi gọi thêm mấy phụ huynh khác rồi nhờ công an can thiệp. Họ tin rằng trường đã lấy máu con họ bán cho Đại Học Y, để Đại Học Y bán ra nước ngoài. Giáo sư Phấn và lãnh đạo trường phải giải thích mãi, đoàn mới về được Hà Nội.
Đọc đến đây chắc nhiều bạn bật cười. Nhưng bà mẹ ấy nghĩ đúng theo cái lẽ thường của thời ấy: con mình bị rút máu, mà máu thì xưa nay có người mua có người bán, đã ai thấy ai đem cho không bao giờ?
Lên Sơn La thì còn khó hơn. Bà Cầm Thị Chuyên, Chủ Tịch Hội Chữ Thập Đỏ tỉnh, nhớ lại: “trước đây người dân có quan niệm không bao giờ cho máu, nghĩ rằng hiến máu có hại cho sức khỏe”.
II - MÁU BÁN THÌ BẨN THẬT
Sợ máu bán cũng chẳng oan, nước Nhật đã trải qua đúng chuyện này 30 năm trước ta.
Đầu những năm 1960, máu truyền ở Nhật chủ yếu là máu mua, của người nghèo bán đi bán lại. Bán dày quá thì máu loãng, người ta gọi là “máu vàng”. Ngày 24/3/1964, Edwin Reischauer (đại sứ Mỹ ở Nhật) bị 1 thanh niên tấn công bằng hung khí ngay ở sứ quán, phải đưa vào viện truyền máu. Ông còn nói là nhận máu Nhật rồi, giờ mình thành nửa người Nhật. Ít lâu sau ông bị viêm gan, chính từ túi máu ấy, mà hồi đó hơn nửa số người được truyền máu ở Nhật bị viêm gan như ông.
Chuyện 1 ông đại sứ Mỹ bị viêm gan vì máu mua thì không ai che giấu được nữa. Tháng 8 năm ấy, Nội Các Nhật quyết định bỏ máu mua, chuyển sang máu hiến. Đến năm 1974 thì toàn bộ máu truyền ở Nhật do Hội Chữ Thập Đỏ lo liệu.
Bà mẹ Phúc Yên sợ máu con mình bị đem bán, mà máu bán đúng là thứ bẩn thật. Người bán máu cần tiền nên bán dày, máu loãng dần, có bệnh thì cũng chẳng dại gì khai ra, còn bên mua thì chỉ cần đủ túi. Muốn người ta yên tâm cho máu thì trước hết phải dẹp được chuyện mua bán.
III - ĐỔI NGƯỜI CHÌA TAY RA
Sau vụ Phúc Yên, Giáo sư Phấn đi gặp ông Đặng Hữu, Trưởng Ban Khoa Giáo Trung Ương. Ban Khoa Giáo mở luôn 1 buổi tập huấn về hiến máu, rồi gửi công văn xuống đảng bộ các trường, các địa phương. Ông Phạm Tất Dong (Phó Trưởng Ban Khoa Giáo Trung Ương thời ấy) nói lại cách làm hồi đó: “phải làm sao để cho người dân họ hiểu được, ai cũng hiến máu được, đặc biệt là người khỏe mạnh và đây là chúng ta hiến máu, chứ không phải bán máu”. Ông chọn bộ đội và sinh viên đi đầu, còn lãnh đạo thì phải hiến trước.
Giáo sư Phấn đi đâu cũng mang theo 1 xấp ảnh: Fidel Castro hiến máu, Thủ Tướng Ấn Độ, Tổng Thống Philippines, Công Chúa Thái Lan cho máu. Dần dần có thêm ảnh Phó Thủ Tướng Nguyễn Khánh, Phó Chủ Tịch Nước Trương Mỹ Hoa, nhiều bộ trưởng cho máu. Về tỉnh nào ông cũng vận động bí thư tỉnh ủy, hiệu trưởng xắn tay áo trước.
Nhìn thì giống làm phong trào. Thử đặt vào chỗ bà mẹ Phúc Yên mà xem, bà thấy con mình chìa tay ra là nghĩ ngay tới người bán máu. Giờ người chìa tay ra là ông bí thư, ông bộ trưởng, đố ai nghĩ các ông ấy thiếu tiền mà đi bán máu. Đổi người đi đầu thôi mà cái việc rút máu ấy cũng đổi nghĩa luôn, thành việc của người đàng hoàng.
Ở Ấn Độ cũng cái nỗi sợ ấy, mà cách gỡ thì ngộ hơn. Jacob Copeman và Dwaipayan Banerjee (2 nhà nhân học nghiên cứu chuyện máu ở Ấn Độ) ghi lại rằng nhiều đàn ông ở đó tin hiến máu làm người ta yếu đi, thậm chí vô sinh, liệt dương, mất là mất luôn như hiến thận. Có anh từ chối vì tháng sau cưới vợ. Thế là 1 hội hiến máu ở Jalandhar lập trang Facebook đăng toàn ảnh đàn ông vừa hiến máu vừa gồng cơ, ảnh nào cũng in chữ “Blood Commando” (biệt kích máu). 1 phòng gym còn quảng cáo ai hiến máu thì được tập miễn phí 15 ngày. Đã hiến máu được thì là khỏe, khỏe tới mức dư máu cho người khác. Mãi tới tháng 1/1998, Tòa Án Tối Cao Ấn Độ mới cấm trả tiền cho máu, trước đó có lúc tới 1/3 lượng máu là máu bán.
Còn ở ta, năm 2023 cả nước nhận lượng máu gấp hơn 11 lần năm 1994, 99% là máu hiến tình nguyện. Chính Viện Huyết Học viết rằng trước đây người đi hiến máu “bị gia đình ngăn cấm hay bị kỳ thị”, bây giờ thì thành “niềm tự hào của gia đình hay cơ quan công tác”. Bạn thử hỏi bố mẹ mình xem, hồi những năm 90 nhà mình có ai đi hiến máu không.
IV - CÒN HIẾN TẠNG
Ngày 21/10/2026, Chính Phủ trình Quốc Hội dự thảo sửa Luật Hiến, Lấy, Ghép Mô, Bộ Phận Cơ Thể Người, trong đó có đề xuất cho người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến và được hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não, chết tuần hoàn. Dư luận phản đối ầm ầm. Báo cáo ngày 1/11/2026 của Chính Phủ đã bỏ đề xuất ấy, chỉ người đủ 18 tuổi mới được đăng ký hiến. Sáng 2/11/2026, Bộ Trưởng Y Tế Đào Hồng Lan nói trước Quốc Hội: “tuyệt đối cấm lấy mô không tái sinh, bộ phận cơ thể người sống dưới 18 tuổi”.
Nhìn từ chuyện máu thì phản ứng ấy chẳng có gì lạ. Phụ huynh năm 2026 sợ đúng cái bà mẹ Phúc Yên từng sợ: con mình bị lấy đi 1 thứ trong người, rồi thứ ấy chảy về đâu, vào tay ai, có ai kiếm tiền trên đó không.
Có điều hiến tạng khó hơn hiến máu nhiều. Máu rút ra rồi cơ thể tự bù lại, sinh viên tự xắn tay áo, mai không muốn nữa thì thôi. Đứa trẻ chết não thì không tự nói được, bố mẹ phải ký thay ngay lúc vừa mất con, còn cái lấy đi thì không bao giờ có lại. Cách của năm 1994 cũng khó đem sang, vì bí thư, bộ trưởng xắn tay áo hiến máu ngay trước mặt dân được, còn hiến tạng thì người đi đầu cùng lắm là ký 1 tờ đăng ký, chuyện thật chỉ xảy ra sau khi họ mất. Cái dùng lại được có lẽ chỉ là việc nước Nhật đã làm năm 1964, dẹp cho sạch chuyện mua bán trước, rồi mới xin người ta cho.
Năm 2025, cả nước có 66 ca chết não hiến tạng, trong khi hàng chục nghìn người đang chờ được ghép. Còn 30 đơn vị máu của ngày 24/1/1994, Giáo sư Phấn bảo là rất quý rồi.