Ngày 1/7/2026, Bộ công bố điểm thi tốt nghiệp. Tỉnh Tuyên Quang có 154 điểm 10 môn Toán thì 146 bài (số chính thức trong báo cáo của Ủy ban nhân dân tỉnh) dồn hết vào 1 dải số báo danh liền nhau gồm 328 em, tất cả thi tại điểm thi trường chuyên của tỉnh. Điểm Toán trung bình của nhóm là 9,58, cao nhất cả nước, trong khi các trường chuyên mạnh nhất nước năm nay chỉ quanh 8,2 tới 8,7. Bộ cử đoàn về tỉnh, công an điều 60 cán bộ, bài thi gốc bị rút ra soi từng tờ, học bạ từng em bị lật lại từng năm. Lúc ấy chưa có kết luận, cả nước tranh cãi nhau đúng 1 câu: có gian lận hay không?
Vậy suốt gần 1000 năm thi cử ở Việt Nam, những vụ gian lận làm rung chuyển cả nước thường nằm ở đâu, ở đứa học trò hay ở chỗ khác?
I - MUỘI ĐÈN VÀ CON CHUỘT
Năm 1841, tại trường thi Thừa Thiên, quan sơ khảo Cao Bá Quát ngồi trước chồng quyển thi, tay cầm thứ mực chế từ muội đèn. Ông cùng đồng sự lặng lẽ chữa 24 quyển, 5 người trong số đó sau đỗ Cử nhân. Việc vỡ lở, ông lãnh án tử, vua thương tài mới giảm xuống giam chờ thắt cổ, rồi cho đi phục dịch chuộc tội.
Năm 2018, tại phòng xử lý bài thi Hà Giang, phó phòng khảo thí Vũ Trọng Lương ngồi trước màn hình máy tính, tay cầm con chuột. Ông sửa 330 bài thi của 114 thí sinh, cơ quan điều tra tính ra mỗi bài mất đúng 6 giây. Tòa tuyên 7 năm tù.
2 con người cách nhau 177 năm, 1 người cầm muội đèn, 1 người cầm con chuột, mà ngồi cùng 1 vị trí. Họ không ngồi trong phòng thi, họ ngồi ở chỗ của người được quyền chạm vào bài thi sau khi thí sinh đã buông bút. Gần 1000 năm qua, gian lận lớn chưa bao giờ nằm ở thí sinh, nó luôn nằm ở người có quyền quyết định kết quả.
II - NGƯỜI MUA ĐỨNG NGOÀI, NGƯỜI BÁN NGỒI TRONG
Thí sinh tự cứu mình thì xưa nay vẫn có. Thời Nho học có phao “ruột mèo”, những dải giấy chép chữ siêu nhỏ cuộn chặt giấu trong búi tóc, vạt áo. Năm 1826, sĩ tử Đặng Tế Mỹ bị bắt quả tang mang tài liệu, lãnh án đóng gông phơi ngoài trường thi tròn 1 tháng, thêm 100 roi. Thập niên 1990, ruột mèo được photo thu nhỏ bán theo lốc quanh cổng trường, thi xong phao rải trắng sân. Thập niên 2020, nó thành tai nghe 2 li nằm sâu trong ống tai, phải dùng nam châm mới lấy ra. Năm 2025, 1 thí sinh ở Lâm Đồng chụp đề gửi ra ngoài cho đồng bọn nhờ ChatGPT giải rồi đọc đáp án vào tai. Gần 950 năm, đồ nghề của trò đi từ giấy bản lên trí tuệ nhân tạo nhưng chưa từng có vụ án loại này làm sập niềm tin xã hội. Bắt được thì xử, dư luận chép miệng vài hôm, vì ai cũng hiểu trong cả triệu thí sinh thể nào cũng có đứa giấu phao. Đấy là chuyện con sâu, không phải chuyện nồi canh.
Các đại án thì khác, vụ lớn nào trong chính sử cũng có bàn tay người trong bộ máy. Năm 1673, 2 quan Vũ Cầu Hối và Ngô Sách Dụ nhận tiền, sai gia nhân làm sẵn quyển thi giả rồi tuồn vào xấp bài thật để chấm đỗ. Năm 1696, phó chủ khảo Ngô Sách Tuân rút quyển thi đã trượt của con Tể tướng Lê Hy, ép giám khảo cấp dưới sửa thành đỗ. Năm 1750, triều đình túng tiền cho phép ai nộp 3 quan thì khỏi thi vòng loại, đẻ ra cả 1 lứa “sinh đồ 3 quan” mà dân gian khinh tới tận giờ. Năm 2012 ở Đồi Ngô, Bắc Giang, giám thị ngồi phòng hội đồng giải đề rồi photo thu nhỏ ném vào phòng thi cho cả trường chép, vụ vỡ ra kỷ luật 42 người, đứng đầu là chủ tịch hội đồng coi thi. Năm 2018, 3 tỉnh, 347 bài thi bị can thiệp, ít nhất 222 thí sinh dính vào, 11 cán bộ vào tù và giá được khai trước tòa là 1 tỷ đồng 1 suất.
Từ 3 quan tiền tới 1 tỷ đồng, giá tăng theo giá trị tấm bằng, mà cách giao dịch thì không đổi, người mua đứng ngoài, người bán ngồi trong. Món hàng là cái quyền chỉnh sửa được kết quả. Thí sinh muốn cũng chẳng có thứ đó mà làm, chỉ người trong bộ máy mới có để bán.
III - BỊT CHỖ NÀY, CHUI CHỖ KHÁC
Đọc sử khoa cử mới thấy người xưa đã nghĩ ra gần hết những cách chống gian lận ta đang dùng hôm nay, chỉ khác lớp vỏ công nghệ. Lệ rọc phách (niêm kín phần ghi tên tuổi trên quyển thi, chấm xong mới ghép lại phần tên) chính là đánh phách điện tử bây giờ. Lệ đằng lục (thuê người chép lại toàn bộ bài thi bằng son đỏ để giám khảo không nhận ra nét chữ học trò mình) chính là quét ảnh bài thi. Luật hồi tỵ (quan có con em dự thi phải làm giấy xin tránh, đổi đi chấm tỉnh khác) chính là chấm chéo, là giao trường đại học ngoài tỉnh chủ trì chấm. Lính tuần trường thi được cố tình chọn quan võ ít chữ để có muốn cũng không nhắc bài được, y như cái camera 24/24 hôm nay, trung thành tuyệt đối vì nó không hiểu gì về thứ nó đang ghi.
Sau khoảng 1000 năm, nguyên tắc chống gian lận chỉ có 1: không cho người chấm biết mình đang chấm ai và không cho người quen biết được quyền chấm. Mọi cải cách từ thời Lê Thánh Tông tới quy chế sau 2018 đều là các phiên bản của đúng nguyên tắc đó. Vậy mà gian lận có người trong bộ máy vẫn sống, sống bằng 1 quy luật rất đơn giản, hệ thống bịt chỗ nào, nó chui sang chỗ chưa bịt.
Thập niên 1990 phao rải trắng sân, ngành dồn sức khám xét vật mang vào phòng thi. Khám gắt rồi thì gian lận chuyển lên vai giám thị, Phú Xuyên A 2006, Đồi Ngô 2012, người coi thi trở thành người phát phao. Xã hội phẫn nộ, ngành chuyển sang thi trắc nghiệm chấm bằng máy, tin rằng máy móc không biết nể nang. Máy không biết nể nang thật nhưng người giữ dữ liệu của máy thì biết. Năm 2018, gian lận chui thẳng vào khâu xử lý bài sau khi thi, nơi 1 người cầm chuột làm được việc mà cả hội đồng Đồi Ngô cộng lại không làm nổi. Sau 2018, khâu đó được bịt nốt bằng mã hóa, camera, giao đại học chấm. Và nếu, chỉ là nếu thôi, vụ Tuyên Quang được kết luận có can thiệp, thì gần như chắc chắn nó nằm ở 1 chỗ chưa được bịt, vì các chỗ đã bịt giờ kín tới mức chính kiểu bất thường của vụ này cũng không giống kiểu 2018 nữa.
Vì sao chống hoài không hết? Vì có 1 thứ không bịt được, kỳ thi nào cũng phải có người giữ đề, người coi thi, người chấm, người nhập điểm. Tức là luôn luôn phải trao cho 1 số con người cụ thể cái quyền chạm vào kết quả. Quy chế đổi được quy trình, chứ không xóa được những vị trí đó.
IV - CHÉM NGƯỜI SỬA BÀI, THA NGƯỜI GỬI CON
Vụ án năm 1696, Ngô Sách Tuân, người trực tiếp sửa quyển, bị thắt cổ chết. Còn Tể tướng Lê Hy, người gửi gắm con mình, không có ông ta thì không có vụ án, lại bình yên vô sự vì quyền quá to. Quốc sử quán triều Nguyễn khi ghi lại vụ này phải hạ bút phê 1 câu: “Còn gọi là phép nước làm sao được nữa”.
79 năm sau, kịch bản lặp lại. Vụ tráo quyển thi Hội năm 1775, Đinh Thì Trung, thần đồng nhà nghèo thân cô thế cô, bị đày ra Yên Quảng, đất lam sơn chướng khí. Lê Quý Kiệt, con trai đại thần Lê Quý Đôn, người đứng ở thế mạnh hơn trong vụ đổi quyển, chỉ bị tước học vị cho về làm dân. Sử quan lại phê: “Hai người cùng một tội mà xử phạt khác nhau, sao gọi là công bằng thỏa đáng được?”
Giờ tua tới 2018. 11 cán bộ vào tù, người nặng nhất 21 năm. Còn danh sách phụ huynh nhờ vả, những người không có họ thì không có vụ án? Phần lớn không bị truy cứu hình sự. Thí sinh hưởng lợi bị buộc thôi học, còn người đặt hàng thì gần như nguyên vẹn bước ra khỏi câu chuyện.
300 năm, 3 vụ án, cùng 1 kiểu xử: bàn tay thừa hành thì bị trừng phạt, bàn tay đưa tiền thì được tha. Loại gian lận này không chết được cũng vì thế. 1 cái chợ mà người bán chịu hết rủi ro còn người mua được miễn trừ thì chẳng bao giờ hết người mua. Cho nên khi Tuyên Quang tuyên bố “không vùng cấm, không ngoại lệ”, mình chỉ nhớ rằng câu đó, dưới các dạng khác nhau, đã được tuyên suốt 300 năm và lần nào cũng chỉ đúng được 1 nửa.
V - CON LẮC
Năm 2007, năm đầu tiên chiến dịch “Hai không” siết thi cử thật tay sau vụ tiêu cực Phú Xuyên A, tỷ lệ tốt nghiệp cả nước rơi từ khoảng 94% xuống 66,7%. Tỉnh đứng chót bảng cả nước năm đó là Tuyên Quang, 14,1% đỗ tốt nghiệp, hệ bổ túc 0,22%, toàn tỉnh đúng 1 học sinh xếp loại giỏi. Đó là lúc hiếm hoi người ta được nhìn thấy con số thật, khi áp lực thành tích bị nhấc ra khỏi bảng điểm. Rồi guồng quay trở lại, tỷ lệ leo lên 97,63% chỉ trong 5 năm. Thầy Văn Như Cương từng thốt lên rằng nếu 99% tỉnh thành đỗ từ 95 tới 99,9% thì đó là điều nguy hiểm, vì xã hội sẽ không còn tin vào những con số.
19 năm sau cái đáy 14,1%, Tuyên Quang lại đứng đầu bảng, lần này ở phía ngược lại, 1 trường của tỉnh có điểm Toán trung bình 9,58, cao nhất cả nước. Mình không dùng cặp số này để nói Tuyên Quang gian lận, mình chỉ nhìn độ văng của con lắc. 1 nền thi cử lành mạnh khó mà đi từ chót bảng lên đỉnh bảng kiểu đó. Con lắc quăng dữ vậy nghĩa là bảng điểm phản ánh áp lực thành tích đè lên nó nhiều hơn là phản ánh sức học của lũ trẻ. Được phép trung thực thì nó rơi tự do, guồng thành tích quay lại thì nó leo thẳng đứng.
Nếu điều tra kết luận có can thiệp, thì đó là thêm 1 lần nữa quy luật bịt chỗ này chui chỗ khác, khâu chấm đã kín mít thì bàn tay trong bộ máy tìm ra 1 chỗ mới. Nếu tất cả trong sạch, xã hội nợ 328 đứa trẻ 1 lời xin lỗi, mà món nợ ấy nhiều khả năng sẽ được trả nhỏ giọt. Có điều kể cả khi đó, thứ cần soi cũng không phải 328 bài thi, mà là cái guồng thành tích đã quay từ 2007 tới giờ chưa nghỉ.
Sang năm hay năm sau nữa, sẽ lại có 1 dải số liệu bất thường ở đâu đó. Suốt gần 1000 năm, ta đã đổi muội đèn thành con chuột, đổi lính canh thành camera, đổi rọc phách thành mã hóa, đổi gần hết mọi thứ, trừ 2 điều: kỳ thi vẫn phải trao cho 1 số con người cái quyền can thiệp vào kết quả và người đưa tiền vẫn chưa bao giờ phải trả giá ngang hàng người nhận.
Kể cả khi 328 em được minh oan, công an, giám thị vẫn phải rút từng tờ bài, lật từng cuốn học bạ mới dám tin 1 bảng điểm đẹp. Năm 1448, triều đình bắt quan chấm thi uống máu ăn thề trước khi chấm. Năm 2026, ta lắp camera trong phòng chấm và điều 60 cán bộ đi xác minh 1 dải điểm. Gần 600 năm, từ máu tới ống kính, vẫn là 1 bài toán: làm sao tin được những con người mà ta buộc phải trao quyền và làm sao tin được những con điểm mà họ trao lại. Chưa triều đại nào giải xong, nên mới phải thề đi thề lại.
P/S: Bài viết ngày 4/7/2026, khi vụ điểm thi Tuyên Quang chưa có kết luận chính thức. Phần về Tuyên Quang trong bài là phân tích trên dữ kiện công khai lúc đó, không phải phán quyết về vụ việc.