Bây giờ nhìn ảnh ngày 2/9/1945, gần như ai cũng nhận ra ngay Bác Hồ. Nhưng nếu đứng ở Ba Đình đúng chiều hôm đó thì chưa chắc. Đại tướng Võ Nguyên Giáp kể cái tên Hồ Chí Minh khi ấy vẫn còn mới với nhiều đồng bào, số người biết Bác chính là Nguyễn Ái Quốc không nhiều. Nguyễn Ái Quốc thì đã nổi tiếng từ lâu, nhất là trong giới trí thức, thanh niên và những người quan tâm chuyện nước nhà, còn Hồ Chí Minh mới xuất hiện công khai được ít ngày. Thành ra có 1 chuyện rất lạ, hàng trăm nghìn người đi dự lễ khai sinh nước Việt Nam mới trong khi khá nhiều người lần đầu tiên nhìn thấy người đứng đầu nước đó.
Bà Trương Thị Mỹ, giao thông viên Trung ương, còn từng gặp Bác mà vẫn không biết. Trước đó bà từng làm liên lạc cho 1 ông già ở chiến khu được gọi là ông già Thu. Khi danh sách Chính phủ lâm thời công bố, bà thắc mắc sao không thấy Nguyễn Ái Quốc, cũng không thấy đồng chí Thu, còn Chủ tịch lại là 1 người tên Hồ Chí Minh nào đó. Bà kể mình còn hơi hậm hực. Đến ngày 2/9, bà đưa đoàn đại biểu Hà Đông ra Ba Đình mà vẫn chưa hết thắc mắc. Chính phủ bước ra lễ đài, bà nhìn lên mới nhận ra Chủ tịch Hồ Chí Minh chính là người mình từng gặp.
Người thợ may ở hiệu Phú Thịnh, nơi may bộ quần áo Bác mặc hôm đó, cũng không biết mình đang may cho ai. Vì phải giữ bí mật, người tới đặt chỉ nói may cho 1 cụ Lý ở quê mới ra. Anh lái xe từng chở Bác từ chiến khu về Hà Nội mấy ngày liền cũng không biết ông cụ gầy gò ngồi trên xe là ai, còn định đón bố về Hà Nội để xem mặt cụ Chủ tịch nước. Người dân làng Gạ, nơi Bác từng ở trước khi vào trung tâm Hà Nội, đến lúc đi dự lễ nhìn lên mới reo lên nhận ra ông cụ ấy. Những chuyện này bây giờ nghe buồn cười vì khuôn mặt Bác đã quá quen. Năm 1945 thì khác, Bác vừa bước ra khỏi hơn 30 năm hoạt động bí mật, dùng nhiều bí danh, với những chuyến đi mà để lộ tung tích có thể phải trả giá bằng mạng sống.
I - CÁI MÁY PHÁT 300W
Nếu chỉ giải thích bằng uy tín cá nhân của Bác thì vẫn thiếu, vì có người còn chưa biết Bác là ai. Họ đi dự 1 ngày mà chính cái ngày ấy mới là thứ họ biết chắc. Nhật vừa đầu hàng, chính quyền cũ vừa sụp đổ, vua Bảo Đại đã trao ấn kiếm và thoái vị, cờ đã đổi. Những cuộc mít tinh, giành chính quyền và biểu tình đã diễn ra ở nhiều tỉnh từ trước 2/9. Bác Hồ xuất hiện trên lễ đài trong lúc cả nước đã ở giữa 1 biến động mà người bình thường cũng nhìn thấy bằng mắt.
Rồi Bác đọc Tuyên ngôn và giữa chừng dừng lại hỏi: “Tôi nói đồng bào nghe rõ không?”. Cả quảng trường đáp “Có”. Câu hỏi rất bình thường, gần giống 1 người cầm micro hỏi người đứng cuối sân có nghe được không. Nhưng hệ thống để đưa giọng nói ấy đi lúc đó nghèo tới mức khó hình dung theo tiêu chuẩn bây giờ. Ông Nguyễn Dực, người phụ trách hệ thống âm thanh buổi lễ (con học giả Nguyễn Văn Vĩnh), cùng nhóm kỹ thuật mắc micro, loa quanh vườn hoa Ba Đình và các phố gần đó, rồi ngồi dưới gầm lễ đài canh điện với tiếng loa. Song song với hệ thống tại chỗ, 1 máy phát khoảng 300W cải từ máy phát tín hiệu Morse cũng được dùng để phát thử âm thanh buổi lễ.
300W không đưa được tiếng nói đi xa bao nhiêu. Trong Sài Gòn, người ta mắc loa quanh khu Nhà thờ Đức Bà để chờ tiếp sóng Hà Nội. Đúng giờ mọi người đứng chờ, quá 14 giờ 30 vẫn không có tiếng Bác. Đám đông bắt đầu xôn xao, có người nghi bị phá. Sau này mới xác định máy phát phía Hà Nội quá yếu, thiết bị thu trong Nam cũ và điều kiện truyền sóng hôm đó không thuận lợi. Giáo sư Trần Văn Giàu, Chủ tịch Lâm ủy Hành chánh Nam Bộ lúc ấy, phải bước lên ứng khẩu thay cho phần tiếp sóng đã chuẩn bị trước. Buổi lễ ở Sài Gòn sau đó còn xảy ra nổ súng, báo Cờ giải phóng cùng thời ghi 47 người dân chết và bị thương.
II - TIN ĐI BẰNG NHIỀU ĐƯỜNG
Ở xa hơn nữa, tin còn đi chậm hơn. Ông Hoàng Công Thành, người quê Bình Sơn, Quảng Ngãi, nhân chứng thời đó, kể phải vài ngày sau 2/9 cán bộ mới về làng báo rằng nước đã độc lập. Chi tiết này nghe rất lạ với chúng ta bây giờ, khi 1 người ở Hà Nội vừa nói xong, vài giây sau cả nước có thể xem lại trên điện thoại. Năm 1945, có người phải vài ngày sau mới biết cụ thể chuyện gì đã diễn ra ở Ba Đình. Tin đi bằng radio yếu, báo giấy, cán bộ từ huyện xuống xã, người ở chợ kể cho nhau rồi từ nhà này sang nhà khác.
Đài Tiếng nói Việt Nam tới 11 giờ 30 ngày 7/9 mới có buổi phát sóng chính thức đầu tiên, hôm đó toàn văn Tuyên ngôn lại được đọc trên sóng. Trước đó 2 ngày, báo Cứu Quốc số 36 ngày 5/9 đã đăng toàn văn bản Tuyên ngôn. Tức là sau buổi lễ, lời tuyên bố độc lập vẫn còn phải tiếp tục đi khắp đất nước bằng nhiều đường khác nhau, có nơi nghe bằng đài, có nơi đọc báo, có nơi đơn giản là cán bộ về báo tin.
Nhưng báo giấy lại vướng 1 chuyện khác. Ít tuần sau, chính Bác Hồ viết rằng số người thất học ở Việt Nam lên tới 95%. Con số này không phải kết quả của 1 cuộc tổng điều tra, các nghiên cứu sau đó cho rằng tỷ lệ thật có thể thấp hơn, thường được ước tính trong khoảng 80 tới 95%. Dù lấy con số thấp hơn thì số người chưa đọc thông viết thạo vẫn rất lớn. Nghĩa là việc in toàn văn Tuyên ngôn lên báo cũng chưa giải quyết được chuyện làm sao để hàng triệu người tự đọc nó.
III - 6 NGÀY SAU, LỚP HỌC CHỮ
Ngày 8/9, đúng 6 ngày sau lễ Độc lập, Chính phủ lâm thời ra 1 loạt sắc lệnh về Bình dân học vụ. Sắc lệnh 17 lập Nha Bình dân học vụ. Sắc lệnh 19 yêu cầu trong vòng 6 tháng các làng và thị trấn phải có ít nhất 1 lớp học. Sắc lệnh 20 quy định học chữ Quốc ngữ là bắt buộc và không mất tiền. Sau 1 năm, số liệu chính thức ghi hơn 75.000 lớp được mở, gần 100.000 người tham gia dạy và hơn 2,5 triệu người biết đọc biết viết. Lớp mở ở đình, nhà dân, điếm làng, tối đến người đi làm đồng về lại ngồi học chữ dưới đèn dầu.
Đặt mấy sắc lệnh này sát ngày 2/9 mình mới thấy việc giành được chính quyền và việc vận hành 1 đất nước cách nhau khá xa. Tuyên bố người dân là chủ thì nhanh, vì có thể đọc trong 1 buổi chiều. Sau đó người chủ ấy phải đọc được báo, hiểu sắc lệnh, biết mình được bầu ai, có quyền gì và phải làm gì. Nhiều triệu người lúc ấy chưa làm được chuyện đầu tiên là đọc. Chính phủ mới cũng chẳng có sẵn trường lớp, giáo viên hay tiền để giải quyết. Thế là người biết chữ đi dạy người chưa biết, làm tới đâu dựng lớp tới đó.
Có lẽ vì thế không nên hình dung ngày 2/9 như 1 cái nút bấm, trước đó là thuộc địa rồi sau 1 buổi chiều mọi thứ đã thành 1 quốc gia hoàn chỉnh. Chính quyền có rồi nhưng rất nhiều thứ phải làm từ đầu. Radio chưa phủ nổi cả nước, bộ máy hành chính vừa thay đổi, quân đội, tài chính, trường học đều thiếu. Phía Nam thì thực dân Pháp đã tìm cách quay lại, chỉ 3 tuần sau lễ Độc lập, Nam Bộ bước vào kháng chiến.
IV - ĐÓI THÌ HỌ BIẾT
Vậy tại sao đám đông ở Ba Đình vẫn đáp “Có” mạnh như vậy khi Bác hỏi có nghe rõ không? Mình nghĩ không cần tìm 1 câu trả lời quá cao siêu. Bản Tuyên ngôn có nhiều câu pháp lý mà 1 người nông dân năm 1945 chắc chắn không thuộc. Nhưng đến đoạn nói về thuế, nhà tù, đàn áp và nạn đói thì họ hiểu ngay. Chính bản Tuyên ngôn nhắc tới hơn 2 triệu người chết đói. Con số chính xác đến nay vẫn còn tranh luận, nhưng không ai tranh luận chuyện nạn đói đầu năm ấy là 1 thảm họa khủng khiếp.
Người đứng ở Ba Đình chiều hôm đó chỉ mới đi qua nạn đói vài tháng. Có người vừa mất bố mẹ, anh em, hàng xóm. Có người từng bỏ làng đi xin ăn. Có người đã nhìn người chết nằm ngoài đường. Bác đọc những chuyện ấy lên thì họ không cần biết đầy đủ lý lịch người đọc để hiểu câu đang nói tới đời mình. Nguyễn Ái Quốc hay Hồ Chí Minh lúc đó với nhiều người vẫn còn lẫn lộn, nhưng đói thì họ biết, thuế thì họ biết, lính Pháp và nhà tù thì họ cũng biết.
V - 2 CHIẾC P-38 TRÊN TRỜI
Rồi trên trời xuất hiện 2 chiếc tiêm kích P-38 Lightning của Mỹ. Đám đông reo lên vì tưởng Không quân Mỹ bay chào nước Việt Nam mới. Sau này các nghiên cứu cho thấy mấy phi công nhiều khả năng chỉ tò mò khi thấy biển người phía dưới nên hạ thấp độ cao quan sát, không có màn chào mừng chính thức nào của Washington. Nhưng nếu đứng dưới quảng trường hôm ấy thì hiểu nhầm như vậy cũng dễ. Mỹ vừa đánh Nhật, OSS (Cơ quan Tình báo Chiến lược Mỹ) từng hợp tác với Việt Minh, và Bác mở đầu Tuyên ngôn bằng câu trong bản Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ.
Trong những tháng sau đó, Bác gửi liên tiếp nhiều thư và điện tới Tổng thống Mỹ Harry S. Truman, Ngoại trưởng Mỹ James F. Byrnes cùng các cơ quan quốc tế. Bác đề nghị ủng hộ nền độc lập Việt Nam, nhắc quyền tự quyết và việc thực dân Pháp quay trở lại Đông Dương. Những văn kiện ấy hiện vẫn còn trong kho lưu trữ Mỹ. Tổng thống Truman không trả lời. Thành ra tiếng reo khi 2 chiếc P-38 bay qua hôm 2/9 lại cho thấy 1 chuyện khá thật của nước Việt Nam lúc đó, trong nước đã tuyên bố độc lập nhưng bên ngoài chưa ai bảo đảm điều gì cho mình.
VI - NGHE RÕ KHÔNG
Nhìn mấy bức ảnh ngày 2/9 quen quá, mình rất dễ quên là người trong ảnh lúc ấy còn chưa biết chuyện gì sẽ xảy ra tiếp. Bác Hồ vẫn còn là khuôn mặt mới với nhiều người. Sài Gòn mắc loa chờ mãi mà không nghe được tiếng Hà Nội. Có làng ở miền Trung vài ngày sau mới nhận được tin cụ thể về buổi lễ. Rất nhiều người chưa biết chữ nên cũng không thể cầm tờ Cứu Quốc lên tự đọc bản Tuyên ngôn. Nhưng trước ngày 2/9, ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn và hàng loạt tỉnh thành, chính những người dân ấy đã xuống đường, giành chính quyền, treo cờ, lập chính quyền mới. Họ chưa chắc biết Hồ Chí Minh là Nguyễn Ái Quốc, nhưng họ biết mấy tuần vừa rồi mình đã làm gì.
Đọc lại câu này hơn 80 năm sau, mình thấy Bác hỏi chuyện cái loa thôi, nhưng đặt vào hoàn cảnh lúc đó thì nó nghe khác hẳn. Người đứng gần lễ đài nghe được và đáp “Có”. Người Sài Gòn hôm ấy không nghe được giọng Bác. 1 số làng xa còn chưa nhận được tin từ Hà Nội. Nhưng độc lập với họ không chỉ nằm trong mấy phút phát biểu ở Ba Đình. Nó đã xảy ra ngay ngoài phố, ở đình làng, ở trụ sở huyện, trong những đoàn người họ vừa đi cùng từ tháng 8. Bản Tuyên ngôn chiều 2/9 nói thành lời 1 việc mà hàng triệu người đã trực tiếp có mặt trong đó.
P/S: 1 số số liệu như tỷ lệ mù chữ hay quy mô nạn đói 1945 có khác biệt giữa các nguồn, nên mình không coi đó là những con số tuyệt đối.
Nguồn:
- Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam: Khi toàn dân tộc quyết “đem sức ta mà tự giải phóng cho ta” - Phạm Hồng Tung, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
- Sự thật về nạn đói năm 1945: Qua tư liệu và ký ức lịch sử - Nguyễn Quang Ân, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.
- Những năm tháng không thể nào quên - Võ Nguyên Giáp, Hữu Mai thể hiện.
- Những chặng đường lịch sử - Võ Nguyên Giáp, Hữu Mai thể hiện.
- Lịch sử Việt Nam, tập 10: Từ năm 1945 đến năm 1950 - Viện Sử học.
- Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 4, bài Chống nạn thất học.
- Why Viet Nam? Prelude to America’s Albatross - Archimedes L. A. Patti.
- The OSS and Ho Chi Minh: Unexpected Allies in the War against Japan - Dixee R. Bartholomew-Feis.
- Hồi ký và tư liệu của Trần Văn Giàu về ngày 2/9/1945 tại Sài Gòn.
- Saigon Septembre 45 - Trần Tấn Quốc.
- Báo Cứu Quốc, số 36, ngày 5/9/1945.
- Báo Cờ giải phóng, số 20, ngày 27/9/1945.
- Tư liệu của Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước về các Sắc lệnh 17/SL, 19/SL, 20/SL ngày 8/9/1945.
- Hồi ký của Nguyễn Dực, người phụ trách hệ thống âm thanh tại lễ đài Ba Đình ngày 2/9/1945.
- United States–Vietnam Relations 1945–1967 (The Pentagon Papers) và hồ sơ lưu trữ của US National Archives.