Kết quả thi lại ở Tuyên Quang tháng 8/2026 tạo ra 2 bảng điểm giống nhau như 2 giọt nước nhưng 1 giọt là rượu vang, giọt kia là nước đái.
Chắc chắn nhiều người sẽ nghĩ: vậy lần đầu chắc toàn điểm ảo, là bố láo, gian lận… Nhưng hồ sơ điều tra chưa làm rõ chỗ đó. Cơ quan điều tra cũng thừa nhận rất khó tách những em chỉ ngồi trong phòng và nghe được lời nhắc với những em có sự sắp xếp từ trước. 1 giáo viên bị khởi tố còn khai rằng việc mình nhắc chung ảnh hưởng tới cả phòng, đặc biệt là những em đang tự làm và không trông chờ sự giúp đỡ.
Đặt 1 đứa đang tự làm bài vào đúng căn phòng ấy sẽ thấy nó khó xử thế nào. Nó không xin ai giúp đỡ nhưng người đứng trước phòng bắt đầu nói cách làm và nó nghe thấy. 1 câu đã lọt vào tai thì trả lại kiểu gì, bịt tai à? Nếu câu ấy trùng với cách nó đang làm, sau này ai chứng minh được nó đã biết từ trước? Nếu câu ấy giúp nó làm được thêm 1 ít, chính nó cũng có thể không biết cuối cùng mình được bao nhiêu phần từ năng lực và bao nhiêu phần từ lời thầy/cô vừa nói.
Rồi kết quả bị hủy.
Với những em tự làm, bực mình với người làm sai là 1 chuyện, còn thêm cảm giác mình chịu tội thay người khác. 12 năm học, đến kỳ thi cuối cùng lại phải thi thêm 1 lần để chứng minh thứ mình vốn nghĩ không cần chứng minh. Nếu lần 2 điểm thấp hơn, người ngoài có thể nhìn vào rồi nghĩ: thấy chưa. Nếu lần 2 vẫn cao, em mới được thở phào nhẹ nhõm hơn 1 chút. Tức là từ lúc ấy, điểm số không còn chỉ đo bài làm nữa, nó còn bị dùng để đánh giá lại nhân cách, nhân phẩm của em ở lần thi trước.
Năm 2018 đã có 1 nữ sinh Hà Giang kể với báo chí rằng sau vụ sửa điểm, học sinh Hà Giang bị bạn nơi khác miệt thị và quy chụp. Em chuẩn bị xuống Hà Nội học và lo không biết người ta sẽ nhìn sinh viên Hà Giang bằng ánh mắt nào. Em không cần được nâng 1 điểm nào để chịu hậu quả, chỉ cần nói mình đến từ Hà Giang là mọi người đã dè bỉu, bĩu môi rồi.
Học sinh Chuyên Tuyên Quang khóa này có thể gặp cảm giác tương tự. Mai kia xuống đại học, ai hỏi trường cấp 3, nói học ở Chuyên Tuyên Quang thì rất có thể đám bạn sẽ bơm thêm 1 câu đùa giỡn hoặc 1 ánh mắt coi thường. Chỉ cần vài lần nghe câu “à, Chuyên Tuyên Quang đó hả?” là 1 đứa có thể bắt đầu ngại nói mình học ở đâu. Thành tích từng rất tự hào cũng tự nhiên khó kể hơn, vì biết kể ra có khi lại phải giải thích thêm cả câu chuyện phía sau.
Còn với những em đã được lợi từ lời nhắc bài, tâm lý cũng không đơn giản kiểu “gian lận xong rồi thôi”. Con người có 1 cách tự biện minh: “em có xin đâu”, “thầy cô nói cho cả phòng”, “ai cũng nghe”… đều là những cách rất dễ để 1 đứa tự thấy mình không phải người làm sai, dù cuối cùng em vẫn có thể đã được lợi từ lời nhắc ấy.
Đây chính là sự chia nhỏ trách nhiệm. Khi cả phòng cùng nghe và người nói lại là thầy cô, 1 đứa rất dễ tự nghĩ mình không làm gì sai cả. Em không xin bài, không đưa tiền, không chủ động hỏi, em chỉ nghe thứ người lớn nói trước mặt mình. Cách nghĩ đó khiến việc hưởng lợi từ lời nhắc bài dễ chấp nhận hơn.
Rồi sẽ có đứa nghĩ rất đơn giản: “Mình không nghe thì người khác vẫn nghe, cuối cùng mình lại thiệt.” Nhất là khi thầy cô nói ngay trước cả phòng. Ở tuổi 18, không phải đứa nào cũng đủ lì, đủ dũng cảm để gạt đi miếng ăn dâng tận miệng như thế.
Vàng giả mà nhiều quá thì người mua bắt đầu sợ luôn cả vàng thật. Nhìn bằng mắt không yên tâm nữa, phải mang đi thử, xem tuổi vàng, hỏi hóa đơn, hỏi chỗ bán. Miếng vàng thật vẫn là miếng vàng thật nhưng tự nhiên muốn bán được lại phải kèm thêm đủ thứ để người ta chịu tin. Thế là vàng giả kéo giá của vàng thật xuống theo. Người mua đã nghi cả chợ thì người bán vàng thật cũng phải mất công chứng minh, có khi vẫn bị trả giá thấp. Kẻ làm giả bán xong 1 món, còn sự nghi ngờ thì ở lại với những người bán thật.
Trước vụ này, 1 điểm 10 nhìn vào là thấy giỏi thật. Sau vụ này, 1 điểm 10 lại kéo theo thêm câu hỏi: điểm đó có thật không?
Video giả bằng công nghệ deepfake làm người ta mất luôn cảm giác “thấy tận mắt thì tin”. Biết video giả có thể giống thật đến thế, gặp video thật người ta vẫn nghi. Nghiên cứu trên gần 200.000 người ở 40 nước cho thấy khi không chắc đâu thật đâu giả, con người thường nghi nhầm cái thật nhiều hơn là tin nhầm cái giả.
Với 328 học sinh Tuyên Quang, chuyện này còn xảy ra đúng lúc các em khoảng 18 tuổi. Các nghiên cứu về giai đoạn 18 đến 25 cho thấy đây là khoảng thời gian con người còn rất nhạy với những trải nghiệm lớn về xã hội, công bằng và thể chế. Không có nghiên cứu nào cho phép nói 10 năm nữa những em này sẽ sống ra sao. Nhưng mùa hè năm 2026 cho các em xem 1 bài học rất cụ thể về cách luật vận hành khi người giữ luật cũng vi phạm luật.
Có em có thể nhớ rằng sai phạm cuối cùng bị điều tra, 33 người lớn bị khởi tố và kỳ thi được làm lại. Có em lại nhớ mình đã phải ngồi thi lại tất cả các môn dù bản thân không chủ động làm gì. Có em có lẽ sẽ nhớ cảm giác được giúp ngay trong phòng thi, rồi vài tuần sau phải tự hỏi kết quả nào mới thật sự là của mình.
Ngày 19/8/2026, bảng điểm mới xuất hiện. 147 điểm 10 thành 0, chỉ còn 1 điểm 9,5 đứng trên cùng. Mình không biết em được 9,5 ấy lần đầu được bao nhiêu, cũng không có căn cứ để biến em thành biểu tượng của sự trong sạch. Nhưng nhìn 2 cột điểm cạnh nhau, mình hiểu thêm vì sao người ta thử vàng.
Vàng giả lừa được người mua lúc nó được bán, rồi còn bắt miếng vàng thật bên cạnh phải chịu thêm 1 lần nung, cân và thử tuổi, chỉ để người khác chịu tin nó là vàng.