Chiều 15/7/2026, công an Tuyên Quang khởi tố thêm 7 người, trong đó có hiệu trưởng trường chuyên, nâng tổng số lên 26 bị can.
Nhìn đường đi của con số: 5/7 bắt 1 người, 7/7 khởi tố 4, 12/7 thêm 15, 15/7 thêm 7. Lần nào công bố xong người ta cũng tưởng tóm được thủ phạm rồi, rồi vòng tròn lại nới ra. Mà nó nới lên trên chứ không tỏa ngang.
I - CHỬI HỌ XẤU THÌ NHẸ NGƯỜI
Mình thấy rất nhiều câu chửi cay nghiệt bên dưới các bài báo, kiểu như: họ xấu, loại cặn bã, súc vật, họ tham, họ hèn. Chửi xong thấy nhẹ cả người, vì nó cho ta nghĩ rằng họ là loại xấu, mình là loại tốt, mình sẽ không bao giờ làm thế.
Nhưng con người có nhất quán vậy đâu. 1 người thương học trò thật, sống có tình với đồng nghiệp thật, mà vẫn ngồi im trong 1 cuộc họp. Chửi gian lận ở người khác rất hăng, tới lượt mình thì thấy trường hợp của mình là ngoại lệ, nhất là khi nồi cơm bị đụng tới.
Bảo 1 người là xấu thì theo mình giải thích được rất ít. Mà nó còn có hại, nó làm ta yên tâm rằng mình khác họ.
II - NGƯỜI ĐẦU TIÊN BỊ BẮT
Cứ nhìn người đầu tiên bị bắt.
Nguyễn Hà Duy, 28 tuổi, giáo viên Toán, thư ký điểm thi. Theo thông tin công khai trên cổng thông tin của tỉnh và báo chí, gia đình anh có truyền thống ngành giáo dục. Anh được giải Nhì học sinh giỏi toàn diện cấp tỉnh từ năm lớp 5, giải Nhất thi học sinh giỏi Tin học lớp 9 khi mới học lớp 8, 2 năm liên tiếp đoạt giải học sinh giỏi quốc gia môn Toán. Tốt nghiệp loại giỏi Sư phạm Toán, năm 2020 anh quay về dạy đúng ngôi trường mình từng học, chủ nhiệm lớp chuyên Toán, bồi dưỡng đội tuyển quốc gia, nhiều năm liền có học trò đoạt giải. Từ 2022 anh đi đầu ứng dụng AI vào giảng dạy, chia sẻ kinh nghiệm cho đồng nghiệp cả trường lẫn tỉnh, từng nói mong muốn đưa AI đến gần hơn với học sinh vùng cao. Anh còn có giải Nhất thi thiết kế bài giảng E-learning cấp tỉnh, là giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh năm học 2024-2025.
Có thể hiểu là Duy là thứ đẹp nhất mà hệ thống tạo ra.
Bạn để ý cái tiểu sử kia, từ năm lớp 5 tới năm 28 tuổi, giá trị của con người này luôn được đo bằng điểm. Đầu tiên là điểm của chính anh, sau là điểm của học trò anh. Hơn 20 năm, mọi lời khen anh nhận được đều kèm 1 con số.
Trong phòng thi hôm ấy anh nghĩ gì thì không ai biết và sẽ không ai biết cho tới khi tòa xử. Chỉ biết là suốt hơn 20 năm trước đó, cứ làm cho con số đẹp lên là anh được khen. Còn năm nay, cũng vì con số đẹp lên, anh bị khởi tố theo Điều 356.
III - LỆNH IN TIỀN CÓ SỐ HIỆU
Ở bài “Thành tích là một loại tiền tệ”, mình ví thành tích như 1 đồng tiền, có nhà phát hành, có tỷ giá. Nhưng cái lệnh in tiền nằm ở đâu, ai ký?
Ngày 25/2/2026, Ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang ra Quyết định 381, kèm Đề án phát triển giáo dục đến năm 2030, căn cứ Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh. Trong đó có 1 chỉ tiêu, xin trích nguyên văn: “Phấn đấu điểm trung bình kỳ thi tốt nghiệp THPT và số lượng, chất lượng giải học sinh giỏi cấp quốc gia trong nhóm 25-30 tỉnh, thành phố”.
Đề án ghi luôn mốc xuất phát: điểm trung bình tốt nghiệp năm trước là 5,745, xếp 31 trên 34. Ký ngày 25/2, thi ngày 11 và 12/6, cách nhau 3 tháng rưỡi. Kết quả: năm 2025 xếp hạng 30, năm 2026 lên hạng 17 trên 34, tăng 13 bậc, 1 trong những mức tăng mạnh nhất cả nước.
Mình không nói cái quyết định đó chỉ đạo ai gian lận. Nó không hề và không ai được phép suy diễn như vậy, bởi các tỉnh khác cũng có những đề án như thế. Nhưng mấy chữ “bệnh thành tích” làm mờ mất 1 điều, thứ hạng thi cử ở đây không phải thói háo danh của mấy cá nhân. Nó là 1 chỉ tiêu hành chính, có số hiệu, có ngày ký, gắn với nghị quyết đại hội, chảy từ tỉnh xuống Sở. Mà Sở Tuyên Quang, như chính đại diện Sở nói, “từ đầu năm học đã giao chỉ tiêu chất lượng cho các trường”.
Không ai cần bảo ai đi làm bậy. Chỉ cần giao chỉ tiêu rồi để nó chảy xuống.
Dĩ nhiên điểm thi tốt nghiệp không trực tiếp làm 1 giám thị nào lên lương. Người ngồi trong phòng thi hôm ấy, nếu làm sai, cũng không bỏ túi đồng nào. Cái được phục vụ là thành tích của trường, của Sở, của tỉnh, thứ không ai mang về nhà cất riêng được. Nhưng như mình đã viết, 1 đồng tiền đủ mạnh thì tự nó là tài sản, nó không cần đổi ra tiền mặt mới có giá.
IV - MÌNH TỰ BẮT LỖI MÌNH
Người ta có mấy câu quen thuộc để tự bào chữa. Đặt 1 cái tên khác cho việc mình làm: không phải gian lận, là giúp các cháu, là tạo điều kiện. Đẩy lên trên: cấp trên chỉ đạo, mình làm theo thôi. Chia nhỏ ra: cả hội đồng cùng làm, đâu riêng mình. Rồi thì đổ tại cái hệ thống, cả làng cả tổng nó thế, ai ngồi vào chỗ đó cũng phải làm vậy.
1 bài viết dừng ở chỗ “tại cơ chế, tại chỉ tiêu, tại Quyết định 381” thì nó không phân tích gì cả. Nó đang nhại lại đúng câu bào chữa của bị can, bằng giọng trí thức hơn tí.
Vậy nếu hoàn cảnh không quyết định tất cả, thì lẽ ra người ngồi trong phòng hôm ấy phải làm gì? Chỉ có 1 cách: NÓI KHÔNG.
V - NGƯỜI NÓI KHÔNG
Năm 2006, tại hội đồng thi Phú Xuyên A, 1 giám thị tên Đỗ Việt Khoa cầm máy quay ghi lại cảnh giám thị bỏ vị trí, nhân viên nhà trường mang bài giải sẵn vào tận phòng phát cho thí sinh. Ông tố cáo. Thanh tra vào cuộc, kết luận ông tố đúng, phụ huynh khối 12 trường đó đã đóng hơn 104 triệu đồng, 1 phần chi cho giám thị và lãnh đạo hội đồng thi.
Ông được Bộ trưởng tặng bằng khen, được mời lên chương trình Người đương thời, cả nước có phong trào Hai Không.
Rồi ông bị cô lập ở chính ngôi trường mình dạy, bị quy là không hoàn thành nhiệm vụ, không được nâng lương. Cuối năm 2008, côn đồ cùng bảo vệ nhà trường kéo tới tận nhà ông. Con gái ông bị 1 trường cấp 2 từ chối nhận, lý do là bố nó chống tiêu cực. Ông tự ứng cử đại biểu Quốc hội, có lần nhận 0% phiếu tín nhiệm ngay tại nơi mình công tác. Tháng 5/2010, ông nộp đơn xin thôi việc. Về sau ông sống bằng nghề chụp ảnh thẻ và trông quán Internet.
Mình đi tìm xem ở ta có thống kê nào về những người như ông không. Bao nhiêu người đứng ra tố cáo tiêu cực, bao nhiêu người sau đó bị trù dập, bao nhiêu người mất việc, bao nhiêu người yên ổn, tỷ lệ là bao nhiêu. Không có.
Luật Tố cáo 2018 dành hẳn 1 chương cho việc bảo vệ người tố cáo: bảo vệ bí mật thông tin, bảo vệ vị trí công tác, việc làm, bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự, bảo vệ cả vợ chồng, cha mẹ, con cái của người ta. Trên giấy thì kín kẽ lắm. Nhưng không ai đếm xem cái chương đó có chạy hay không.
Ta đếm được 147 điểm 10, đếm được 26 bị can, đếm được tăng 13 bậc, xếp 17 trên 34. Cả cái ngành này chạy bằng số, cái gì cũng ra được số. Riêng chuyện người dám nói không rồi sau đó sống ra sao thì không ai đếm.
Nên bây giờ, 1 người ngồi trong phòng thi mà tự hỏi nói không thì sao, người đó tra ở đâu? Không có bảng nào cả, chỉ có 1 cái tên. Và ai trong ngành cũng biết cái tên đó kết thúc thế nào.
Bảng giá không cần in ra, không cần dán ở đâu. Chỉ cần 1 trường hợp để cả nước nhìn, rồi để yên đó gần 20 năm.
P/S: Vụ việc tại Tuyên Quang đang trong quá trình điều tra, tính đến chiều 15/7/2026 đã khởi tố 26 bị can, chưa có bản án, các bị can được suy đoán vô tội cho đến khi tòa tuyên. Động cơ “vì thành tích” là kết quả điều tra ban đầu do cơ quan công an công bố. Bài viết không kết luận về vai trò, động cơ của bất kỳ cá nhân nào, cũng không nhận định về việc ai đã hoặc chưa từ chối tham gia, đó là nội dung thuộc thẩm quyền điều tra. Thông tin nhân thân dẫn theo báo chí chính thống và cổng thông tin điện tử của tỉnh. Quyết định 381/QĐ-UBND ngày 25/2/2026 là văn bản công khai, việc dẫn văn bản này không hàm ý nó chỉ đạo hay dung túng sai phạm.