Cuối tháng 10/2026, trên Facebook người ta cãi nhau ầm ầm chuyện Bộ Y tế đề xuất cho người dưới 18 tuổi được hiến mô, hiến tạng. 1 bình luận được gần 100 lượt thích viết rằng dưới 18 tuổi thì không đủ năng lực mua tờ vé số mà lại đủ năng lực hiến tạng, “hơi kỳ kỳ”. Người thì bảo ai đề xuất thì để gia đình, dòng họ người ấy làm trước, người thì đòi Bộ trưởng từ chức.
Nhưng đọc kỹ tin thì thấy đứa trẻ có được tự quyết cái gì đâu. Ngày 21/10/2026, Bộ trưởng Đào Hồng Lan trình Quốc hội dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Trong đó người dưới 18 tuổi được hiến bộ phận cơ thể sau khi chết, với điều kiện đứa trẻ đã đăng ký hoặc có nguyện vọng từ trước và người đại diện đồng ý bằng văn bản [1], [2]. Còn lúc đang sống thì đứa trẻ chỉ được hiến mô tái sinh, tức loại mô lấy ra rồi cơ thể tự bù lại được, như tủy xương, tế bào gốc tạo máu. Từ 15 đến dưới 18 tuổi thì được hiến cho người trong gia đình, dưới 15 tuổi thì chỉ được hiến cho bố mẹ đẻ hoặc anh chị em ruột, mà cũng chỉ khi không tìm được người lớn nào hợp [3]. Hiến thận lúc đang sống thì dự thảo không mở cho trẻ con, còn hiến cho người ngoài gia đình thì phải đủ 25 tuổi [1].
Rốt cuộc người quyết vẫn là bố mẹ, y như chuyện vé số, rượu bia. Mình chỉ thấy ngại ở 3 chữ “người đại diện”.
I - ĐỨA CHỊ 12 TUỔI TRONG PHÒNG BỆNH
Dưới bài của ông Lâm Minh Chánh, người so sánh vé số với hiến tạng, có 1 người vào góp ý rằng nên kèm theo sự đồng ý của cha mẹ. Ông hỏi lại: “lỡ như, vì lý do nào đó: cứu người thân hay cần tiền, cha mẹ khuyến khích và đồng ý thì sao”. Theo mình, câu hỏi lại ấy nói đúng hơn cả bài đăng.
Thử nghĩ thế này. Nhà anh chị có 2 đứa con. Đứa em 7 tuổi bị bệnh máu, bác sĩ bảo phải ghép tủy. Cả nhà đi xét nghiệm, chỉ có đứa chị 12 tuổi là hợp. Theo dự thảo thì đứa chị hiến được, vì người nhận là em ruột của nó. Người ký đồng ý thay nó là người đại diện theo pháp luật, tức là chính anh chị, người đang ngồi canh đứa em ngày đêm trong viện.
Anh chị có hỏi đứa chị không? Mà nếu hỏi thì nó có dám nói không?
Đứa trẻ 12 tuổi ấy lớn lên với câu “cá không ăn muối cá ươn, con cãi cha mẹ trăm đường con hư”. Nó đứng trong phòng bệnh, nhìn em gầy rộc đi, nhìn mẹ khóc. Nó mà lắc đầu thì từ nay nó là đứa để em chết. Nó gật đầu vì sợ hay vì muốn, chính nó có khi cũng không biết, mà bố mẹ thì đâu còn sức để hỏi kỹ.
Dự thảo có bắt phải tư vấn độc lập, có cấm lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế, nuôi con nuôi để lấy mô của trẻ [3]. Nghĩa là luật đã đề phòng bố mẹ nuôi, người giám hộ lợi dụng đứa trẻ. Còn bố mẹ đẻ thì luật vẫn coi là người đáng tin nhất, người đứng ra giữ quyền lợi cho đứa trẻ. Nhưng trong nhà có 1 đứa sắp chết thì bố mẹ thương con mấy cũng không đứng giữa được nữa, vì đứa nào cũng là con mình.
II - LỖ TẤN VÀ CHUYỆN QUÁCH CỰ
Lỗ Tấn có bài Tranh Nhị thập tứ hiếu, in trong tập Triêu hoa tịch thập, kể lại cuốn truyện tranh 24 tấm gương hiếu thảo ông được tặng lúc nhỏ. Trong đó có chuyện Quách Cự đời Hán. Nhà Quách Cự nghèo, có đứa con 3 tuổi, bà nội thường bớt phần ăn của mình cho cháu. Quách Cự bảo vợ: nhà nghèo, nuôi mẹ còn không đủ, thằng bé lại ăn chia phần của mẹ, sao không đem chôn nó đi? Quách Cự đào xuống được 2 thước thì gặp 1 hũ vàng, trên có chữ: trời ban cho Quách Cự, quan không được lấy, dân không được cướp [4].
Lỗ Tấn kể trong tranh, thằng bé được mẹ bế trên tay, cầm cái trống lắc, đang cười rất vui, còn bố nó thì đang đào hố để chôn nó. Ông xem mà toát mồ hôi hộ nó, đến lúc đào ra hũ vàng mới thở phào. Rồi ông viết: “nhà tôi đang sa sút dần, tôi hay nghe bố mẹ lo chuyện củi gạo; bà nội lại già rồi, nếu bố tôi học theo Quách Cự thì đứa phải chôn chẳng phải là tôi sao?” [4].
Ông viết tiếp: “từ đó tôi cứ sợ nghe bố mẹ than nghèo, sợ nhìn thấy bà nội tóc bạc, lúc nào cũng thấy bà với tôi không đội trời chung, ít ra thì bà cũng là người vướng víu tới mạng sống của tôi”. Về sau cảm giác ấy nhạt dần nhưng ông bảo vẫn còn sót lại chút ít, cho tới tận khi bà mất [4].
Bố Lỗ Tấn có định chôn ai đâu. Chỉ 1 câu chuyện thôi mà thằng bé đã nhìn bà nội như người tranh mạng sống với mình. Theo mình, đứa chị hiến tủy cho em cũng học được 1 điều na ná như thế, rằng thân thể nó là của chung cả nhà, lúc nhà cần thì lấy. Tủy lấy ra rồi cơ thể nó tự bù lại. Còn từ đấy nó nhìn đứa em, nhìn bố mẹ thế nào, thì chẳng có xét nghiệm nào đo được.
III - BÀN TAY TRÁI CỦA ABRAHAM
Kierkegaard, triết gia Đan Mạch, trong cuốn Sợ hãi và run rẩy có kể đi kể lại chuyện Abraham trong Kinh Thánh. Chúa bảo Abraham đem con trai là Isaac lên núi Moriah dâng làm lễ tế. Kierkegaard viết rằng nhiều người cha đã mất con nhưng đó là Chúa lấy đi, còn với Abraham thì “cùng với con dao, số phận của Isaac được đặt vào chính tay Abraham” [5].
Ở đầu sách ông viết 4 bản khác nhau của chuyện ấy. Trong bản thứ 4, 2 bố con đi cùng nhau rất hòa thuận. Abraham chuẩn bị lễ tế bình tĩnh, lặng lẽ nhưng lúc ông quay đi thì Isaac thấy bàn tay trái của bố nắm chặt lại vì đau đớn, người ông run lên, rồi Abraham vẫn rút dao. Sau đấy 2 bố con về nhà, bà Sarah chạy ra đón. Kierkegaard viết: “nhưng Isaac đã mất niềm tin. Cả thế gian không ai nói 1 lời về chuyện ấy, Isaac không kể với ai điều mình đã thấy, còn Abraham thì không bao giờ ngờ là có người đã thấy” [5].
Abraham thương con thật, tay ông run thật, mà ông vẫn rút dao. Bố mẹ ký giấy cho con hiến tủy chắc cũng run tay. Đứa trẻ thấy cả cái tay run lẫn chữ ký. Rồi nó về nhà, khỏe mạnh, họ hàng ai cũng khen nó ngoan, cứu được em. Còn hôm ấy nó thấy gì thì có khi cả đời nó không kể với ai.
IV - NGƯỜI SẴN CÓ NHẤT
Năm 1969, Hans Jonas, triết gia Đức gốc Do Thái, viết 1 bài dài về chuyện lấy người làm thí nghiệm y học. Ông bảo chỉ riêng việc kêu gọi người ta tình nguyện, với sức ép đạo đức và xã hội mà nó kéo theo, thì dù luật về sự đồng ý có tỉ mỉ đến đâu cũng đã thành 1 kiểu bắt lính. Ông còn bảo người đứng ra kêu gọi mà chính mình có quyền lợi trong việc ấy thì cũng đáng nghi [6].
Rồi Jonas đưa ra 1 thứ tự ngược với cách người ta vẫn làm. Phải hỏi trước những người hiểu chuyện nhất, có động lực nhất, ít bị ràng buộc nhất. Còn người nào càng ít hiểu biết, càng ít được tự quyết, “mà than ôi, đó lại chính là những người sẵn có nhất, dễ lôi kéo nhất”, thì càng phải dè dặt, phải miễn cưỡng lắm mới được dùng tới [6]. Ông kể thẳng ra nguồn dễ lấy nhất là ai: người dễ bảo, người không biết gì, người phải sống nhờ người khác, người không có đường nào mà tránh [6].
Trong 1 nhà có người bệnh thì đứa trẻ là người sẵn có nhất. Nó ở ngay đấy, anh chị em ruột lại dễ hợp tủy hơn người ngoài. Nó cũng chẳng có chỗ nào mà đi, chẳng có ai đứng về phía nó, ngoài chính bố mẹ đang cần tủy của nó cho đứa em.
Dự thảo đã làm được 1 nửa ý Jonas, là chỉ lấy của trẻ khi không còn người lớn nào hợp, tức là xếp đứa trẻ đứng cuối hàng [3]. Nửa còn lại thì chưa, vì người ký thay nó vẫn là người có quyền lợi trong việc ấy. Mình nghĩ khi người nhận là bố mẹ hay anh chị em ruột thì phải có 1 người ngoài, không dính dáng gì tới nhà ấy, ngồi nói chuyện riêng với đứa trẻ. Mà đứa trẻ phải được nói không, sao cho bố mẹ nó không bao giờ biết là nó đã từ chối, cứ coi như xét nghiệm báo không hợp.
Mình không phản đối chuyện trẻ em hiến mô. Với 1 đứa trẻ bị bệnh máu, tủy của anh chị em ruột nhiều khi là đường sống duy nhất, cấm hẳn thì đứa em chết. Mình chỉ nghĩ tới cái lúc đứa chị 12 tuổi gật đầu trong phòng bệnh.
Lỗ Tấn kể xong chuyện bà nội thì chốt lại 1 câu, rằng chuyện này chắc mấy ông nhà nho đem tranh Nhị thập tứ hiếu tặng trẻ con có nằm mơ cũng không ngờ tới [4].
Nguồn:
[1] - Đề xuất người dưới 18 tuổi được hiến tạng khi có nguyện vọng và được đồng ý - Ngọc An, Tuổi Trẻ, ngày 21/10/2026. [2] - Luật về Hiến, lấy, ghép mô, tạng: Mang ý nghĩa nhân văn, nhân đạo sâu sắc - Báo Chính phủ, ngày 21/10/2026. [3] - Vì sao đề xuất cho trẻ chưa thành niên hiến mô cứu người thân? - Báo Gia Lai. [4] - Nhị thập tứ hiếu đồ - Lỗ Tấn, trong tập Triêu hoa tịch thập. [5] - Fear and Trembling - Søren Kierkegaard, bản dịch Alastair Hannay, phần Attunement và Speech in Praise of Abraham. [6] - Philosophical Reflections on Experimenting with Human Subjects - Hans Jonas, tạp chí Daedalus, 1969, mục The “Conscription” of Consent và The Principle of Recruitment in General.