Kết quả thi lại ở Tuyên Quang công bố ngày 19/8/2026, điểm tụt khá mạnh. Bên dưới các bài báo là rất nhiều bài viết, bình luận kiểu như: gian lận, học ngu, mất mặt, không có lòng tự trọng, bị cả nước cười…
Mình cho rằng lúc này câu chuyện không còn chỉ là 1 kỳ thi có sai phạm nữa. Người ta đang lấy bảng điểm lần 2 để xét lại cả bảng điểm lần 1, rồi từ bảng điểm đi tiếp sang trí thông minh, lòng tự trọng, tư cách của 1 đám học sinh. Công an cũng nói việc nhắc bài công khai khiến rất khó tách những em chỉ nghe được lời nhắc với những em có sự sắp xếp từ trước. 1 giáo viên bị khởi tố còn khai việc mình nhắc chung ảnh hưởng tới tất cả thí sinh trong phòng, đặc biệt là những em đang tự làm và không trông đợi được giúp.
Giả sử có đứa đang tự làm tự ăn thật. Nó không hỏi bài, không xin ai. Thầy cô đứng trước phòng bắt đầu nói cách giải và nó nghe thấy. 1 câu đã vào tai rồi thì trả lại bằng cách nào, bịt tai à? Nếu câu đó đúng với cách nó đang làm, sau này ai biết nó nghĩ ra trước hay vừa nghe được. Nếu lời nhắc giúp thêm 1 bước, có khi chính nó cũng không tính nổi bài đó có bao nhiêu phần hoàn toàn là của mình. Sau đó kết quả bị hủy, nó quay lại thi từ đầu. Lần 2 thấp hơn, ngoài kia lập tức có người cười cợt: thấy chưa, thi thật chỉ có thế. Nó biết mình không chủ động gian lận mà vẫn phải đứng hứng chịu búa rìu dư luận.
Nhục kiểu này rất lạ. Mình không thấy mình có tội nhưng vẫn thấy ngượng khi người khác nhìn mình. Cảm giác có lỗi với cảm giác bị hạ thấp là 2 thứ khác nhau. Có lỗi thường còn chỉ được vào 1 việc cụ thể: tôi đã làm sai việc này. Nhục thì đến từ ánh mắt của người khác, nhất là khi mình cảm thấy họ đang coi cả con người mình thấp kém đi. Bởi vậy 1 em tự làm hoàn toàn có thể vừa uất vừa ngại vừa cay. Uất vì bị oan. Ngại vì biết dù mình nói gì, người đối diện vẫn có quyền nghĩ trong đầu: chắc gì, nói mồm thôi, biện minh.
Năm 2018, sau vụ sửa điểm ở Hà Giang, từng có nữ sinh kể với báo chí rằng học sinh Hà Giang bị bạn ở nơi khác miệt thị, bị quy chụp chuyện mua điểm. Em sắp xuống Hà Nội học và lo không biết người ta sẽ nhìn sinh viên Hà Giang thế nào. Em không cần được nâng 1 điểm nào để chịu hậu quả, chỉ cần nói mình đến từ Hà Giang là mọi người đã dè bỉu, bĩu môi rồi.
Học sinh Chuyên Tuyên Quang khóa này rất có thể gặp những khoảnh khắc như thế. Mai kia xuống đại học, người ta hỏi học cấp 3 ở đâu. “Chuyên Tuyên Quang.” 1 đứa bạn cười: à, trường 147 điểm 10 ấy hả. Có thể nó chỉ đùa thôi, đứa kia cũng cười theo cho xong. Nhưng nghe vài lần, chuyện kể mình từng đạt giải gì, từng học giỏi ra sao tự nhiên chẳng buồn nói nữa. Khoe thì sợ bị bảo khoe điểm ảo. Giải thích nhiều quá lại giống thanh minh. Im thì tức. Mà cãi từng đứa cũng không thể.
Còn những em thực sự được lợi từ lời nhắc thì lại phải tìm lời thanh minh cho chính mình: “Em có xin đâu.” “Thầy cô tự nói.” “Cả phòng đều nghe.” “Em vẫn tự làm được nhiều câu.” Những câu ấy có thể đúng 1 phần, mà chính vì đúng 1 phần nên rất dễ dùng. 1 đứa 18 tuổi có thể nghĩ mình đâu giống người mang phao hay giấu điện thoại, nó chỉ ngồi trong phòng và nghe thứ người lớn nói công khai. “Mình không nghe thì người khác vẫn nghe, cuối cùng mình lại thiệt.” Nghĩ vậy xong, cảm giác mình vừa hưởng lợi từ 1 việc sai cũng nhẹ đi.
Rồi bảng điểm lần 2 xuất hiện. Có em lần đầu 9, 10 rồi lần sau chỉ còn 5, 6, 7. Người ngoài chê thì còn tắt điện thoại đi chỗ khác được. Khó hơn là lúc tự ngồi nghĩ: vậy lần đầu mình thực sự làm được tới đâu, cái điểm cũ có bao nhiêu phần là mình? Đề lần 2 khác, tâm lý thi lại khác, nỗi sợ bủa vây, hoàn cảnh khác nên không thể lấy 2 điểm trừ thẳng cho nhau rồi bảo phần chênh lệch là gian lận. Nhưng 1 đứa từng nhìn điểm 9, 10 rồi tin đó là năng lực của mình, đến lúc thi lại chỉ còn 5, 6, 7 thì rất dễ bắt đầu nghi ngờ chính mình: rốt cuộc mình giỏi đến đâu?
Người ta thường phòng thủ rất mạnh khi cảm thấy hình ảnh bản thân bị hạ xuống. Có người im, vài người nổi nóng, có người tìm lý do, có người đổ hết cho hoàn cảnh. Không phải ai xấu hổ cũng phản ứng như nhau và càng không thể nhìn 1 bài đăng trên Facebook rồi đoán tâm lý từng em. Mấy câu như “em có xin đâu”, “ai cũng được nghe” khiến 1 đứa nghĩ rằng mình đâu phải đứa chủ động gian lận, mình chỉ nghe thứ thầy cô nói trước cả phòng.
Rồi còn chuyện bị cười trước đám đông. Thi kém trong 1 căn phòng đóng cửa đã khó chịu. Thi kém rồi bảng điểm của cả trường bị chia sẻ khắp nơi, hàng nghìn người mang ra chế ảnh, viết “vừa gian lận vừa ngu”, trong lúc mình chẳng làm gì được để chặn lại, đó là 1 trải nghiệm khác hẳn. Người ta không chỉ nói “kỳ thi này sai”, họ bắt đầu khinh. Bị chửi vì làm sai thì còn biết họ đang chửi chuyện gì. Bị khinh mới khó chịu, vì lúc đó người ta coi mình là loại người kém cỏi, đáng coi thường.
Chữ “trường chuyên” càng làm câu chuyện này nhạy cảm hơn. Với nhiều gia đình, vào được trường chuyên là 1 mốc lớn. Con học chuyên, bố mẹ kể với họ hàng. Học sinh mặc cái áo có tên trường chuyên thấy oai hơn, tự hào hơn, giải tỉnh, giải quốc gia, điểm cao đều gắn vào cái tên ấy. Người càng đặt nhiều giá trị bản thân vào chuyện học hành thì cú thất bại trong đúng lĩnh vực đó càng dễ làm họ chao đảo. Bởi vậy cái tên từng khiến 1 em rất thích nói “tôi học Chuyên Tuyên Quang” có thể sau mùa hè này khiến em ấy hơi ngại khi nói ra. Không phải vì em ấy có lỗi, mà vì em biết người khác đã và đang kỳ thị cái tên đó.
Cha mẹ cũng không đứng ngoài được. Nhà có con tự học chắc rất dễ phẫn uất. Họ nhìn con học 12 năm, biết nó thức khuya dậy sớm ra sao, thi thử bao nhiêu lần. Người ngoài chẳng biết gì về đứa trẻ ấy, họ chỉ có 2 bảng điểm đang lan trên mạng. Cha mẹ càng tin con mình học thật càng bực bội vì không có cách nào đi giải thích cho từng người. Nhiều nhà chắc chỉ còn cách bảo con thôi đừng đọc bình luận nữa, ai hỏi thì khỏi cãi, xuống đại học cứ học tiếp đi. Câu “kệ người ta” nghe đơn giản nhưng là câu dễ thốt ra nhất lúc mình đang rất để ý người ta nói gì.
Nếu sau này điều tra ra có bố mẹ nào từng nhờ vả cho con, thì lúc ấy chắc khó nhất là chuyện bố mẹ với con nhìn nhau thế nào. Bố mẹ có thể đã nghĩ mình chỉ đang giúp con được điểm cao. Nhưng rồi vụ việc vỡ ra, con phải thi lại, điểm cũ bị hủy, đi đâu cũng nghe người ta nhắc chuyện gian lận. Chính đứa con cũng có thể phải tự hỏi: điểm lần trước là mình tự làm được thật hay có phần do bố mẹ nhờ người? Bố mẹ định giúp con, cuối cùng lại làm con mang tiếng.
Thi lại chắc chắn không dễ chịu, nhất là với những em nghĩ mình không làm gì sai. Người lớn trong hội đồng thi gây ra chuyện, cuối cùng học sinh lại phải quay về thi lại tất cả các môn. Nhưng 322/322 phụ huynh lớp 12 và 6/6 thí sinh tự do vẫn đồng ý thi lại. Có lẽ nhiều gia đình cũng muốn có 1 bảng điểm mới, để lần này khi nhìn vào không ai còn hỏi: “điểm này có thật không?”
Điểm lần 2 thấp hơn thì buồn chứ. Nhưng ít ra 6 là 6, 8 là 8, làm được bao nhiêu nhận bấy nhiêu, không còn phải ngồi nghĩ xem trong điểm lần trước có bao nhiêu phần do mình tự làm, bao nhiêu phần vì đã nghe lời nhắc. 1 bảng điểm thấp hơn nhưng sạch sẽ đôi khi còn dễ sống với nó hơn 1 bảng điểm rất đẹp mà cứ bị người khác nghi.
Vài năm nữa, vụ 147 điểm 10 có thể chỉ còn là chuyện cũ. Các em đã học đại học, đi làm, quen thêm rất nhiều người mới, có người sẽ chẳng còn để tâm nữa. Sau này chắc vẫn có đầy người nhắc vụ này để đùa, cứ tới mùa thi họ lại chế ảnh, kiểu như: “Nhớ Chuyên Tuyên Quang 147 điểm 10 không?” Họ có thể cười, người đọc, người gõ phím bình luận cũng cười.
Chỉ những đứa từng ngồi trong phòng thi năm ấy mới biết câu chuyện đó có thật sự buồn cười hay không.