Chiều 1/10/2026, Cục An ninh điều tra Bộ Công an cho biết sai phạm ở điểm thi Trường trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang diễn ra ở tất cả các phòng thi và với tất cả các môn thi [21]. Tất cả các phòng, tất cả các môn, nghe xong mình tò mò muốn biết trước đây tỉnh này thi cử ra sao.
Năm 2007, cả tỉnh Tuyên Quang có đúng 1 học sinh tốt nghiệp loại giỏi, không phải 1 trường mà cả tỉnh, tỷ lệ đỗ tốt nghiệp trung học phổ thông năm ấy hơn 14%, thấp nhất cả nước [1]. Năm 2026, cũng tỉnh ấy, riêng 1 điểm thi cho ra 147 bài điểm 10 môn Toán, điểm trung bình của 328 thí sinh là 9,58. Sáng 19/8 thi lại, 147 điểm 10 thành 0, trung bình còn 6,24, có 58 em dưới 5 [2].
Từ 1 lên 147 rồi từ 147 về 0. Tất nhiên 19 năm thì giáo dục Tuyên Quang có đi lên, không ai phủ nhận điều đó nhưng học sinh thì không thể giỏi lên theo đúng cái tốc độ mà điểm số nở ra được. Vậy cái gì đã tăng? Mình nghĩ là “cung tiền”. Xin tạm mượn chữ của kinh tế học, vì bài này mình sẽ nói về giáo dục bằng kinh tế khá nhiều. Thành tích trong giáo dục Việt Nam theo mình vận hành rất giống 1 loại tiền tệ, nó đổi được ra lợi ích thật, in nhiều quá thì mất giá và người đang sống bằng nó thì chẳng có lý do gì tự tay đập máy in chỉ vì được nhắc nhở phải trung thực.
I - THỜI TIỀN CÒN QUÝ
Ai học phổ thông cuối thập niên 80 đầu 90 hẳn còn nhớ thời học sinh giỏi hiếm đến thế nào, lớp vài chục đứa mà có 2, 3 đứa giỏi đã là oách lắm rồi (lớp mình năm học 2005-2006 được đúng 1 bạn giỏi), non chục đứa tiên tiến, còn lại trung bình, yếu và có đứa đúp. Đúp hồi ấy cũng chẳng phải biến cố kinh thiên động địa gì, có năm cả nước hàng trăm nghìn học sinh lớp 1 lưu ban.
Tiền hiếm thì tiền quý, ai cũng biết cái đó. 1 suất đỗ đại học thời ấy đổi được khá nhiều thứ quan trọng của đời người, cơ hội vào biên chế, lên thành phố, đi học nước ngoài, thoát khỏi đồng ruộng, khỏi phải đi làm cu li, có nơi cả xã được 1 đứa đỗ đại học là loa phát thanh đọc tên. Bằng cấp khi ấy mệnh giá lớn mà phát hành nhỏ giọt.
Nói đi thì cũng phải nói lại, thời đó chẳng phải thiên đường trung thực gì, phao vẫn có (hồi thi cấp 2 người ta ném phao ác lắm), chép bài vẫn có, chạy chọt chắc cũng chẳng thiếu.
II - GẮN GIÁ VÀO
Có 1 thời, học sinh tốt nghiệp trung học phổ thông loại giỏi được cộng điểm khi thi đại học. Ý tưởng nghe rất ổn, học đều, học tốt suốt mấy năm thì được thưởng nhưng từ lúc danh hiệu ấy đổi thẳng ra điểm thi đại học thì nó có tỷ giá.
Năm 2003 cả nước có 13.332 học sinh thuộc diện cộng điểm thưởng, năm 2004 lên 20.624, năm 2005 lên 29.556, sau đúng 2 năm số lượng hơn gấp đôi, Thành phố Hồ Chí Minh từ khoảng 1.000 lên hơn 2.800, Hà Nội từ 1.312 lên 2.747 [3]. Xin hỏi, có cuộc cách mạng giáo dục thần kỳ nào diễn ra trong 24 tháng ấy không?
Danh hiệu được phát ở trường phổ thông nhưng cuối cùng phải mang ra 1 chỗ khác mà tiêu mà xài, chỗ ấy là kỳ thi đại học, nơi trường phổ thông không còn tự chấm bài cho học sinh mình nữa. Thế là tiền thật tiền giả bắt đầu lộ. Bộ rà soát hơn 50.000 học sinh diện điểm thưởng giai đoạn 2003 đến 2005 và phát hiện hàng trăm em tốt nghiệp loại giỏi lại dính điểm 0 khi thi đại học, ở nhiều tỉnh cứ 2 học sinh giỏi thì 1 em tổng 3 môn dưới 15 điểm. Vào được đại học rồi cũng chưa xong đâu, ở Bách khoa Hà Nội phần lớn sinh viên diện điểm thưởng chỉ học lực trung bình hoặc yếu [4]. Năm 2006, Bộ bỏ điểm thưởng [5].
Đoạn lịch sử này buồn cười ở chỗ rất giản dị. Trước lúc treo thưởng, người ta cần học giỏi để có danh hiệu, sau khi danh hiệu đổi được thành điểm đại học thì xuất hiện thêm 1 việc khác cần làm, là tìm cách cho cái danh hiệu ấy xuất hiện. Máy in chạy từ đấy. Mà vụ việc cũng chẳng bung ra nhờ 1 hệ thống thanh tra ghê gớm nào cả, chính những phản ánh từ học sinh đã góp phần kéo chuyện chạy điểm ra ánh sáng.
III - PHÁ GIÁ
HAI KHÔNG cũng bắt đầu từ 1 người.
Năm 2006, thầy Đỗ Việt Khoa đi coi thi tại hội đồng Phú Xuyên A, Hà Tây, thầy quay lại cảnh giám thị bỏ vị trí, nhân viên phục vụ vào phòng thi đưa bài giải cho thí sinh [6]. Vụ việc bung bét ra báo chí, rồi phong trào nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích được phát động rầm rộ. Mình nghĩ thời kỳ đó người ta làm khá thật, coi thi chặt hơn, thanh tra chéo, chấm thi nghiêm hơn và kết quả năm sau trả về nhanh đến mức nhiều người sốc, tỷ lệ đỗ tốt nghiệp trung học phổ thông cả nước từ 93,78% năm 2006 rơi xuống 66,6% năm 2007, hơn 300.000 thí sinh trượt, hàng chục tỉnh đỗ dưới 50%, Tuyên Quang xuống hơn 14%, cả tỉnh đúng 1 học sinh tốt nghiệp loại giỏi [7].
Chẳng lẽ học sinh năm 2007 đột nhiên dốt đi hàng chục phần trăm sau đúng 1 mùa hè? Dĩ nhiên là không, cái khác chỉ là cách coi thi với chấm thi. Máy in bị rút phích cắm thì giá thật lộ ra.
Hóa ra bệnh thành tích chữa được rất nhanh, ít nhất nhìn qua bảng điểm thì thuốc ngấm gần như tức thì nhưng uống được bao lâu lại là chuyện khác. Năm 2008 (năm mình đi thi), tỷ lệ tốt nghiệp cả nước lại lên, Tuyên Quang từ khoảng 14% nhảy lên gần 60%, năm 2011 còn xảy ra chuyện 11 tỉnh đồng bằng sông Cửu Long thống nhất cách chấm tự luận theo hướng thoáng hơn, gây tranh cãi dữ dội [8], đến 2014 tỷ lệ tốt nghiệp cả nước lại quanh 99%. Từ 94 xuống 66 rồi lại bò lên 99, chỉ trong có mấy năm.
Vì sao thuốc mạnh thế mà cơ thể cứ ói ra? Theo mình, vì con điểm lúc này không còn là chuyện riêng của đứa học sinh nữa, nó bò vào thi đua, mà danh hiệu thi đua thì có tiền thưởng, thành tích tốt có thể đi cùng chuyện nâng lương trước hạn. Giáo viên cần thành tích, trường cần, phòng cần, Sở cần, địa phương cũng cần số đẹp trong báo cáo, trong khi lương giáo viên thì từ lâu đã là câu chuyện đau đầu.
Bạn treo 1 bảng giá như thế trước mặt con người rồi bảo họ đừng nhìn vào bảng giá, khó lắm. Người ta vẫn có thể nói trung thực rất quan trọng trong hội nghị nhưng tan họp lại về trường với thi đua, chỉ tiêu, đánh giá cuối năm, thu nhập và cấp trên hỏi tại sao tỷ lệ trường mình thấp hơn trường bên cạnh. Mình không nghĩ cứ phải giải thích mọi chuyện bằng việc con người ngày càng xấu đi, phần đông họ chỉ đang làm đúng cái việc mà người ta đang trả tiền cho họ làm.
Còn thầy Đỗ Việt Khoa thì sao? Sau vụ 2006, thầy tiếp tục tố cáo tiêu cực, rồi bị tố ngược, bị bôi nhọ, năm 2008 còn xảy ra vụ thầy bị hành hung, cướp tài sản ngay tại nhà, những người tham gia sau đó bị xử lý hình sự, đến năm 2010 thầy xin thôi việc [9]. Người cầm máy quay làm nổ ra cả 1 phong trào chống bệnh thành tích về sau lại phải rời bỏ chỗ mình làm. Làm đẹp bảng thành tích thì có thưởng, làm xấu nó thì nhiều khi phải trả giá.
IV - SIÊU LẠM PHÁT
Năm 2015, thi tốt nghiệp và thi đại học được gộp lại thành 1 kỳ thi, từ đây điểm số phải gánh còng lưng 2 việc, vừa xét tốt nghiệp cho gần như cả lứa học sinh, vừa lọc người vào những ngành chỉ có vài trăm ghế.
Trước đó, thi đại học do chính các trường đại học tổ chức và chấm, bên tiêu tiền tự kiểm tra tiền, y như chuyện danh hiệu học sinh giỏi ở phần II, phải mang ra kỳ thi đại học thì mới lòi ra thật giả. Sau khi gộp, việc coi thi chuyển về cho địa phương, mà địa phương lại chính là nơi cần tỷ lệ đỗ đẹp trong báo cáo cuối năm. Từ đó, người giữ phòng thi và người hưởng lợi từ con số nằm trong cùng 1 hệ thống.
Phần còn lại thì ai cũng thấy. Năm 2016 cả nước có khoảng 100 điểm 10, năm 2017 lên hơn 4.000 [10], năm 2018 sau khi đề và khâu tổ chức bị siết thì rơi còn 477 [11], đến năm 2021 lại bung ra hơn 24.000 điểm 10 [12]. Cũng năm 2021, có 61 thí sinh đạt từ 29,5 trở lên mà vẫn không trúng tuyển nguyện vọng nào đã đăng ký [13]. Phần lớn nhóm này chỉ đăng ký 1 nguyện vọng nên không thể bê con số ấy ra rồi bảo 29,5 là vô nghĩa nhưng 29,5 mà vẫn có thể trượt thì cũng đủ thấy mệnh giá của điểm thi lúc đó đã cao đến đâu.
Ở dưới phổ thông, danh hiệu cũng nở rộ nhanh chưa từng thấy, từng có lớp 42 trên 43 em đạt học sinh giỏi, trường hợp đó sau kiểm tra được kết luận là đúng quy định nên không thể lấy làm bằng chứng gian lận [14] nhưng mật độ chữ “giỏi” thời nay thì thế hệ trước nhìn vào chắc cũng hơi choáng. Chính Bộ hàng năm còn đem điểm học bạ đặt cạnh điểm thi tốt nghiệp để so và nhiều môn chênh khá xa, cùng 1 đứa trẻ, trong sổ là 1 con số, ra kỳ thi chung lại là 1 con số khác [15].
Hai thứ vênh nhau quá trời thì các trường đại học tất nhiên phải đẻ thêm cách đo khác, nào thì HSA, TSA, đánh giá năng lực, SAT, chứng chỉ quốc tế, hồ sơ riêng, phỏng vấn, đủ các loại. Các trường mất quyền tự chấm từ 2015 nên buộc phải tự dựng kỳ thi riêng của mình và trẻ con lãnh đủ, thi xong kỳ thi quốc gia lại thi thêm 1, 2 kỳ khác, nhà nào có điều kiện thì cày tiếp, nhà nào không có thì tự xoay. Cứ 1 kỳ thi mất uy tín thì lại có thêm 1 kỳ thi khác mọc lên thế chỗ.
Sơn La 2018 là ví dụ thẳng thừng nhất, điểm thi đổi được ra tiền mặt, hồ sơ vụ án cho thấy có những thỏa thuận tiền tỷ để nâng điểm [16]. Đấy là tỷ giá hối đoái theo nghĩa đen.
Còn Tuyên Quang 2026 thì vẫn đang điều tra. Ở họp báo đầu tháng 7/2026, phía tỉnh nói kết quả ban đầu chưa ghi nhận yếu tố tiền bạc và có động cơ liên quan tới thành tích [17] nhưng đó là phát biểu ở thời điểm vụ việc mới vỡ, sau đó vụ án mở rộng rất nhiều và hồ sơ chuyển lên Bộ Công an. Động cơ cụ thể, ai nhờ vả, ai chủ động, phụ huynh nào liên quan, có yếu tố tiền hay không, tất cả vẫn phải chờ kết luận điều tra, nên mình không lấy mấy dòng ban đầu ấy để kết luận bất cứ điều gì về vụ này.
Nhưng riêng chuyện thành tích tự nó đã có giá thì mình thấy chẳng khó hiểu chút nào. 147 điểm 10 ở 1 điểm thi thì nhìn cực đẹp, trường đẹp, điểm thi đẹp, báo cáo đẹp và người quản lý cầm con số đẹp đi họp thì cũng khác hẳn cầm con số xấu. Đâu cần mỗi điểm 10 phải nhét vào phong bì rồi đổi lấy tiền thì nó mới có giá.
Sáng 19/8/2026, chúng ta được xem 1 cảnh rất hiếm, cho chính nhóm thí sinh ấy quay lại thi. Hội đồng coi thi tổ chức lại, an ninh siết chặt, 326 em thi Toán, kết quả trung bình từ 9,58 xuống 6,24, 147 điểm 10 xuống 0, Lịch sử từ khoảng 9,31 xuống 5,55, Sinh từ khoảng 8,79 xuống 5,87, Ngoại ngữ cũng giảm mạnh và tất cả các môn lần 2 không còn 1 điểm 10 nào [18].
20 năm trước Đỗ Việt Khoa cầm máy quay, năm 2018 người ta cầm bảng Excel, năm 2026 vẫn là dữ liệu công khai cùng mấy người ngồi ngoài hệ thống nhìn vào rồi hỏi, ơ cái này là cái gì? Trong khi đó, bộ máy thi cử bắt học sinh quay cóp thì khá tốt, điện thoại trong túi, phao trong người, vi phạm quy chế là có biên bản ngay. Khó hơn là lúc chính người phải giữ phòng thi lại có vấn đề, bởi cả hệ thống vốn được dựng lên để đề phòng học sinh gian lận, ít ai thiết kế nó với giả định rằng người đứng trên bục giảng mới là người cần bị canh chừng.
V - NGƯỜI ĐẶT LỆNH IN
Chiều 1/10/2026, tại họp báo quý III của Bộ Công an, Cục An ninh điều tra thông tin tiến độ vụ Tuyên Quang, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh bị khởi tố [19]. Khởi tố chưa phải kết tội, chưa có bản án, nên mình không bàn chuyện ông ấy có tội hay không. Hồi tháng 7, những người bị khởi tố đầu tiên là 1 giáo viên Toán kiêm thư ký điểm thi và 1 phó hiệu trưởng kiêm trưởng điểm thi [20], tức là mấy người trực tiếp đứng ở máy in. Giám đốc Sở thì không đứng ở đó, ông ấy đứng ở chỗ giao chỉ tiêu, duyệt thi đua, ký báo cáo cuối năm. Tháng 7 bắt người chạy máy, tháng 10 lên tới người đặt lệnh in.
Cũng tại họp báo ấy, cơ quan điều tra mô tả cách làm. Các bị can bàn bạc với nhau về việc tạo điều kiện cho 1 số thí sinh trong lúc làm bài, họ bố trí giám thị coi thi, sắp xếp số báo danh tại các phòng để thí sinh ngồi gần nhau mà hỗ trợ, giám thị thì để cho các em trao đổi, lại có cả việc chỉ đạo giáo viên giải đề rồi trực tiếp vào phòng nhắc đáp án [21].
Danh sách phòng thi lập trước ngày thi, phân công giám thị cũng lập trước, muốn 2 thí sinh ngồi cạnh nhau thì phải động vào danh sách từ khâu tổ chức, đâu phải ngẫu hứng trong buổi sáng hôm ấy. Nghĩa là phần lớn công việc đã xong trước khi có 1 đứa trẻ nào bước chân vào phòng, việc diễn ra trong 90 tới 120 phút chỉ là bước cuối cùng. Bố trí giám thị, xếp số báo danh, chỉ đạo giáo viên giải đề, toàn là những việc chỉ làm được nếu nắm khâu tổ chức kỳ thi, mà khâu ấy đã về tay địa phương từ năm 2015.
Bản tin cũng nói việc sắp xếp nhằm tạo điều kiện cho 1 số thí sinh, nghĩa là có nhóm được nhắm tới và có nhóm chỉ tình cờ ngồi cùng phòng. Nhưng vì không phòng nào sạch nên chẳng ai tách được 2 nhóm ấy ra, đó là vì sao cả 328 bài bị hủy, cũng là vì sao 326 em phải ngồi vào phòng thi 1 lần nữa hôm 14 và 15/8.
VI - KHÔNG AI GIẾT ĐƯỢC MỘT LOẠI TIỀN BẰNG ĐẠO ĐỨC
Sẽ có người bảo chuyện này là do người Việt, do nền giáo dục Việt Nam, do đạo đức xuống cấp. Mình không nghĩ chuyện đơn giản như vậy.
Ở đâu treo thưởng vào 1 con số, ở đó sẽ có người tìm cách tối ưu con số, thể thao cũng vậy, doanh nghiệp cũng vậy, khoa học cũng vậy. Đông Đức ngày xưa từng vận hành cả 1 chương trình doping có hệ thống để đổi lấy huy chương và uy tín quốc gia, nhiều vận động viên khi ấy còn rất trẻ, mà không phải ai trong bộ máy đó cũng kiếm tiền riêng, thứ họ nhận lại là thành tích [22]. Huy chương đổi được uy tín thì người ta doping, tỷ lệ đỗ đổi được thi đua thì người ta thích tỷ lệ đỗ đẹp, giải học sinh giỏi đổi được thành tích nghề nghiệp thì giải ấy có giá. Bạn trả thưởng thế nào, người ta chạy theo thế ấy.
Thế nên sau bao nhiêu năm nghe 2 chữ bệnh thành tích, mình thấy chữ “bệnh” hơi oan cho nó. Bệnh nghe như chỉ có mấy người hám danh, chữa đạo đức cho họ là xong, trong khi thứ này có bảng giá, có tiền thưởng hẳn hoi, có bên phát hành, có người dùng, có chỗ quy đổi, có lúc mất giá, có lúc bị thu hồi và có cả hàng giả.
Lạ ở chỗ, cứ mỗi lần người ta làm thật, làm nghiêm thì kết quả đổi ngay lập tức. Năm 2006 bỏ điểm thưởng, thế là cái danh hiệu học sinh giỏi chẳng còn đổi được ra cái gì nữa. Năm 2007 siết thi, tỷ lệ đỗ từ 93,78 rơi xuống 66,6. Năm 2018 siết đề và siết khâu tổ chức, số điểm 10 từ hơn 4.000 còn 477. Năm 2026 ở Tuyên Quang cho thi lại, 147 điểm 10 thành 0. Có lần nào phải chờ cho dân mình tử tế hơn đâu, chỉ cần người lớn chịu làm nghiêm là xong.
Ngặt cái là siết được ít năm, hễ con số bắt đầu xấu đi là người ta lại nới ra. Năm 2007 siết, vài năm sau tỷ lệ đỗ lại gần 99%. Năm 2018 điểm 10 tụt còn 477, đến 2021 lại hơn 24.000. Bởi có ai thật lòng cần 1 con số trung thực đâu, đứa trẻ cần đại học, bố mẹ cần con đỗ, giáo viên cần thi đua, trường cần thành tích, người quản lý cần báo cáo đẹp. Cả nhà cùng dí nhu cầu của mình vào đúng 1 con điểm thì con điểm ấy chịu sao cho nổi?
Năm 2007, Tuyên Quang có đúng 1 học sinh tốt nghiệp loại giỏi. Năm 2026, riêng 1 điểm thi có 147 điểm 10 môn Toán. Ngày 14 và 15/8, 326 em ngồi thi lại, đến 19/8 thì 147 còn 0. Ngày 1/10, người đứng đầu ngành giáo dục tỉnh bị khởi tố. Con số đổi nhanh thật, mà thi đua, chỉ tiêu, báo cáo cuối năm thì vẫn nằm nguyên ở đó.
P/S: Vụ Tuyên Quang 2026 tính tới ngày 2/10/2026 vẫn đang được Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an làm rõ, đã có nhiều bị can bị khởi tố, trong đó có Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh. Khởi tố không đồng nghĩa với có tội. Động cơ cụ thể, vai trò của từng người, mức độ liên quan của phụ huynh và thí sinh đều phải chờ kết luận điều tra và phán quyết có hiệu lực của tòa án.
Nguồn:
[1], [7] Tỷ lệ tốt nghiệp trung học phổ thông cả nước năm 2007 là 66,6%, theo Báo Chính phủ, bài “Kỳ thi trung học phổ thông năm 2007: Số thí sinh tốt nghiệp đạt 66,6%”. Tuổi Trẻ cùng thời điểm đưa con số 66,7%, chênh nhau 0,1%, có thể do thời điểm chốt số liệu khác nhau. Số liệu Tuyên Quang hơn 14% và cả tỉnh 1 học sinh giỏi lấy từ báo chí năm 2007, chưa truy lại được bài gốc.
[2], [18] Kết quả kỳ thi lại tại điểm thi Trường trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang, công bố ngày 19/8/2026, theo báo chí trong nước.
[3], [4] Báo Tiền Phong, bài “Những kỷ lục kinh hoàng của học sinh giỏi”, ngày 17/1/2006. Bài ghi năm 2003 toàn quốc có 13.332 học sinh được cộng điểm thưởng, năm 2004 là 20.624, năm 2005 là 29.556, Thành phố Hồ Chí Minh từ khoảng 1.000 năm 2003 lên hơn 2.800 năm 2005, Hà Nội từ 1.312 lên 2.747, cùng 263 học sinh giỏi có môn bị điểm 0, nhiều em cả 3 môn đều 0. Chi tiết về sinh viên diện điểm thưởng ở Bách khoa Hà Nội lấy từ tư liệu khác cùng giai đoạn, chưa truy lại được bài gốc.
[5] Báo Sài Gòn Giải Phóng, bài “Bỏ điểm thưởng đối với học sinh tốt nghiệp loại giỏi”.
[6] Vụ việc tại hội đồng thi Phú Xuyên A, Hà Tây năm 2006. Bối cảnh xem ở Tuổi Trẻ, loạt bài “50 năm kỳ thi tốt nghiệp THPT”, kỳ 4 “Kỳ thi thời hai không”, ngày 28/6/2025.
[8], [9], [14], [15], [16], [22] Báo chí các thời kỳ, chưa truy lại được bài gốc để dẫn chính xác.
[10] VietnamNet, bài “Điểm thi THPT quốc gia 2017: Mưa điểm 10”. Đối chiếu thêm: năm 2018 giảm 3.788 điểm 10 so với 2017, nên con số 2017 vào khoảng 4.265.
[11] VnExpress, bài “Cả nước có 477 điểm 10 thi THPT quốc gia”, năm 2018.
[12] Công bố phổ điểm kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông 2021 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Con số hơn 24.000 ghi theo trí nhớ, chưa đối chiếu lại số chính xác.
[13] VnExpress, bài “61 thí sinh đạt từ 29,5 điểm trở lên vẫn trượt đại học”, ngày 20/9/2021. Dân Trí và Thanh Niên cùng ngày đưa con số 61, riêng VOV2 đưa 60.
[17], [19], [20], [21] Họp báo quý III năm 2026 của Bộ Công an, chiều 1/10/2026 và họp báo đầu tháng 7/2026 của tỉnh Tuyên Quang, theo tường thuật của báo chí trong nước.