Năm nào sắp đến 20/10, gọi điện hỏi mẹ thích quà gì, mẹ cũng bảo: mẹ có cần gì đâu, mua làm gì cho tốn tiền! Câu ấy nghe quen lắm đúng không? Từ bé tới giờ, mình chưa từng nghe mẹ bảo mẹ cần cái gì cho riêng mẹ cả, chỉ nghe mẹ bảo mẹ thích những thứ chẳng ai thích.
Mình lại nhớ hồi bé, nhà mình hay nấu cá trắm, cá trôi, cá chép. Nồi cá bưng lên, bố gắp cái đầu, mẹ cặm cụi gỡ từng miếng nhiều thịt ít xương bỏ vào bát con, còn phần mẹ là khúc đuôi chi chít xương dăm (có bữa đợi con ăn xong mới ăn nốt chỗ thừa, chan thêm nước cá ăn với rau). Hỏi thì mẹ bảo, mẹ thích ăn đuôi cá! Con gà luộc thì mẹ thích cái cổ, cái chân, bố toàn ưu tiên mình ăn đùi, nồi cơm thì mẹ thích ăn cơm hấp lại, cơm nguội và phần bị cháy, áo mới con mua thì mẹ cất vào tủ, bảo áo cũ mặc cho mát, v.v. và v.v.
Rồi đến 1 lúc, chẳng ai phải hỏi nữa. Đứa con gắp cá, tiện tay đẩy khúc đuôi sang phía mẹ: để cho mẹ, mẹ thích đuôi mà! Bố cũng bảo: mẹ mày thích đuôi. Thế là câu ấy, lúc đầu do mẹ nói, về sau cả nhà nói thay cho mẹ.
Biết rằng có những bà mẹ mê chân gà, thích cơm cháy thật, đầu cá trắm, đuôi cá chép cũng có người khen ngon. Cũng biết rằng có những bà mẹ nhường con mà thấy sướng thật. Có điều, mẹ thích thật hay không thì giờ cả nhà chịu, vì lâu lắm rồi có ai hỏi mẹ câu ấy nữa đâu.
Mình xin hỏi, sao mẹ chỉ nói 1 câu mà cả nhà tin luôn, mấy chục năm chẳng ai hỏi lại?
I - MẸ NGHĨ TỚI CON TRƯỚC
Lúc gắp khúc đuôi, có lẽ điều mẹ nghĩ tới trước hết là con. Mẹ mà bảo “mẹ cũng thèm lắm nhưng mẹ nhường con đấy”, thì xin hỏi, miếng cá ấy con có nuốt nổi không? Con sẽ gắp trả, mẹ lại gắp sang, mà kể cả con có ăn thì cũng là ăn trong áy náy, miếng nào cũng thấy mình đang ăn phần của mẹ. Người ta nhận của ai cái gì thì trong bụng thấy mình nợ người ấy, nhận mãi mà không trả được thì thấy mình thấp hơn người ta 1 bậc. Có lẽ mẹ hiểu điều đó, nên mẹ bảo mẹ thích. Nghĩa là mẹ nhường con miếng cá, lại còn lo luôn cho con khỏi phải mang ơn mẹ! Mà con đã chẳng nợ gì mẹ, thì cũng chẳng ai cần hỏi lại.
Sau nữa, mẹ nghĩ tới chính mình. Lúc nhường, mẹ thấy mình là người mẹ tốt, còn nếu mẹ gắp khúc giữa cho mình thì mẹ sẽ tự trách: mẹ già rồi còn tham ăn, mẹ gì mà ích kỷ! Thế là đến muốn 1 thứ cho riêng mình thôi, mẹ cũng thấy có lỗi.
Cái ý nghĩ ấy không tự nhiên mà có. Thế hệ mẹ phần lớn lớn lên trong cảnh thiếu ăn, ngày ấy nhường miếng ngon cho con là cách để cả nhà cùng sống qua ngày. Thêm nữa, mẹ là đàn bà. Adrienne Rich, nhà thơ Mỹ, trong cuốn Sinh ra từ người đàn bà, viết rằng phụ nữ phải học (nhiều khi học trong đau đớn) những đức tính mà người ta bảo là bẩm sinh của phụ nữ, như kiên nhẫn, hy sinh, lặp đi lặp lại không biết chán những việc vặt trong nhà. Học thành thạo rồi thì ai cũng tưởng trời sinh ra đã thế. Có khi chính mẹ ngày bé cũng từng thấy bà ngoại gỡ cá cho mình, rồi ăn khúc đuôi…
II - NÓI LÂU THÌ THÀNH THẬT
Ronald Laing, bác sĩ tâm thần người Scotland, người từng nghiên cứu nhiều về gia đình của những người bệnh tâm thần, đã viết rằng: muốn ai làm việc gì thì ra lệnh, còn muốn ai trở thành người thế nào thì đừng ra lệnh, cứ nói với họ rằng họ là người như thế. Câu gán ghép ấy mạnh hơn mệnh lệnh nhiều lần, bởi người nghe không nhận ra đó là mệnh lệnh. Trong nhà có ai bắt mẹ ăn đuôi cá đâu, chỉ có cả nhà bảo mẹ thích đuôi cá!
Ai từng học Vợ chồng A Phủ năm lớp 12 hẳn còn nhớ câu Tô Hoài viết về Mị, “Ở lâu trong cái khổ, Mị quen khổ rồi”, quen tới mức Mị tưởng mình cũng là con trâu, con ngựa. Nhưng Mị là con dâu gạt nợ, bị đánh, bị trói, có người bắt Mị phải khổ. Còn mẹ thì chẳng ai bắt, vậy mà cũng quen y như thế. Bây giờ nhà đã thừa mứa thịt, cá, cái thời thiếu ăn qua lâu rồi, vậy mà khúc đuôi vẫn nằm trong bát mẹ. Đến 1 hôm con hỏi mẹ thích ăn gì, mẹ ngớ ra thật, vì đã lâu lắm rồi chẳng ai hỏi, kể cả mẹ.
Donald Winnicott, bác sĩ nhi khoa và nhà phân tâm học người Anh, có viết về những đứa trẻ từ bé đã quen sống theo ý người lớn: người lớn cần mình ngoan thì ngoan, cần mình cười thì cười, còn mình thật ra muốn gì thì giấu đi, giấu kỹ quá thì chính mình cũng quên béng đi. Lớn lên, những người ấy hay thấy trống rỗng, thấy đời mình như không thật. Ông nói về trẻ nhỏ. Mượn ý ấy mà nhìn mẹ, thì mấy chục năm ăn khúc đuôi cá, mẹ cũng sống theo ý cả nhà như thế.
Cái mong muốn của mẹ cũng không mất hẳn. Vẫn là Mị ấy, quen khổ đến thế, vậy mà 1 đêm xuân nghe tiếng sáo, uống mấy bát rượu, Mị lại thấy phơi phới trở lại, “Mị trẻ lắm. Mị vẫn còn trẻ. Mị muốn đi chơi”.
Mẹ cũng thế. Khúc đuôi cá chỉ là cái dễ thấy nhất trên mâm cơm. Có khi mẹ thích 1 chuyến đi biển, 1 chiếc váy đẹp, 1 buổi đi xem phim, 1 buổi sáng được ngủ dậy muộn mà không phải lo nấu cơm cho ai…, khổ nỗi mấy chục năm chưa ai hỏi, mẹ cũng chưa bao giờ nói. Hỏi đến, mẹ lại bảo: mẹ già rồi, đi đâu nữa, mặc gì chả được!
Trong tiểu thuyết Hãy chăm sóc mẹ của nhà văn Hàn Quốc Shin Kyung-sook, cô con gái 1 hôm hỏi thẳng mẹ có thích ở trong bếp không. Mẹ bảo mẹ chưa từng nghĩ tới chuyện thích hay không thích, nấu vì phải nấu thôi. Cô hỏi lại lần nữa, thì mẹ nhìn quanh như sắp kể 1 chuyện bí mật, rồi thì thầm, “Nhiều lần mẹ đập bể nắp chum”. Mỗi lúc thấy gian bếp như nhà tù, mẹ ra sân sau nhặt cái nắp chum sứt nhất, ném thật mạnh vào tường, mấy hôm sau lại tiếc tiền đi mua cái nắp mới. Kể xong, mẹ đặt ngón tay lên môi, “Đây là lần đầu tiên mẹ kể chuyện này ra đấy!”.
Bực bội không nói ra được thì cũng phải trút vào đâu đó. Mẹ trong truyện trút vào mấy cái nắp chum. Còn nhiều mẹ ngoài đời thì dồn nén lại mấy chục năm, rồi 1 hôm mệt quá, con cãi lại 1 câu, nó bật ra: cả đời mẹ khổ vì chúng mày! Con ngơ ngác. Con đâu biết mình nợ mẹ, cả đời mẹ bảo mẹ thích cơ mà? Câu “mẹ thích ăn đuôi cá” và câu “cả đời mẹ khổ vì chúng mày”, rốt cuộc đều nói về 1 khúc đuôi cá…
III - MÓN NỢ ĐỔ SANG CON
Erich Fromm, nhà phân tâm học người Đức, khi quan sát con cái của những bà mẹ mà người đời khen là “không ích kỷ” (ông nói về kiểu hy sinh mà chính người hy sinh cũng không vui, không phải bà mẹ nào cũng vậy), đã thấy những đứa trẻ ấy chẳng có vẻ hạnh phúc của người tin mình được yêu, chúng hay lo âu, căng thẳng, sợ mẹ phật lòng, cố sống cho đúng ý mẹ. Ông còn cho rằng người mẹ hy sinh nhiều khi để lại cho con cái nặng nề hơn cả người mẹ ích kỷ, bởi con không có cách nào trách móc được 1 người đã hy sinh cả đời cho mình.
Đứa con lớn lên, đi làm xa, Tết không về được, lấy vợ lấy chồng không như mẹ muốn…, làm việc gì cũng thấy như mình đang phụ mẹ. Mà phụ cái gì thì không ai nói được, vì món nợ ấy chưa bao giờ được nói ra.
Con gái thì lớn lên, đi lấy chồng, có con, đến bữa lại ngồi gỡ cá cho con, rồi ăn khúc đuôi, rồi bảo con thích ăn đuôi cá. Xin các chị đang làm mẹ thử nhìn lại mâm cơm nhà mình xem, khúc đuôi cá hôm nay đang nằm trong bát ai?
IV - NGƯỜI MẸ ĐỦ TỐT
Vậy con cái ngày nay phải sống sao?
Winnicott còn có khái niệm người mẹ đủ tốt, nói về cách mẹ chăm sóc con nhỏ. Ông bảo đứa trẻ không cần 1 người mẹ hoàn hảo, đáp ứng mọi thứ, hy sinh mọi thứ. Nó cần 1 người mẹ lúc đầu chăm chút hết lòng, rồi dần dần để nó tự xoay xở, có lúc chưa chiều được nó ngay. Chính những lúc mẹ không hoàn hảo ấy, đứa trẻ mới học được cách lớn.
Mượn ý ấy, thì mẹ cũng không cần ăn khúc đuôi cả đời để làm 1 người mẹ tốt. Các chị đang làm mẹ, lần tới thèm miếng ngon thì cứ gắp. Con có thấy mẹ cũng thích ăn ngon, thì mai sau con mới biết đường mà gắp cho mẹ.
Còn các ông bố, người vẫn gắp cái đầu cá, thì chí ít cũng đừng là người nói câu “mẹ mày thích đuôi”.
Những người con đã lớn thì món nợ ấy không trả được bằng 1 lần mua quà. Nó chỉ trả được khi được nói ra, mỗi bữa 1 ít: gỡ cho mẹ 1 miếng cá nhiều thịt ít xương, rồi đừng nói câu “mẹ thích đuôi mà” nữa.
Năm 2022, báo Tuổi Trẻ đăng bài của anh Anh Tú. Bố đi bộ đội xa, mẹ thay bố nuôi anh bằng nghề bán bánh rế. Năm nào hỏi quà 20/10, mẹ cũng bảo mẹ chẳng cần gì cả. Có hôm thấy anh chưa mua gì tặng bạn gái, mẹ còn tự đi mua hoa hồng về bó lại thật tỉ mỉ. Mẹ mất vì COVID, anh dọn đồ thì thấy dưới đáy tủ 1 cái hộp gỗ nhỏ, đựng mấy tấm thiệp anh vẽ hồi bé với mấy bông hoa ép khô, 1 tấm còn nét chữ từ gần 20 năm trước, “Nhân ngày 20-10, con tặng mẹ tấm thiệp này. Con yêu mẹ”.
Mẹ bảo mẹ chẳng cần gì, mà tấm thiệp con vẽ thì mẹ cất dưới đáy tủ gần 20 năm!