Một ông bố nghe con gái nói mình bị hiếp dâm, phản xạ đầu tiên có thể là đứng bật dậy, đập bàn, đập ghế. Ông hỏi thằng nào, ở đâu, bao giờ, tại sao con không gọi bố…? Trong vài phút, ông có thể nghĩ đến công an, bệnh viện, luật sư, nghĩ đến việc tìm thằng đó, rồi nghĩ đến 1 việc mà có lẽ ông sẽ không nói với ai: hôm ấy mình đang ở đâu.
Nếu chuyện xảy ra cách đây vài tháng, có lẽ ông sẽ cố nhớ ngày đó mình làm gì, con có gọi không, có lần nào con về nhà rồi đóng cửa phòng, có bữa nào nó không ăn, có hôm nào nó nói mệt mà ông chỉ bảo lên ngủ sớm đi. Từ lúc biết chuyện, cha mẹ ôm ký ức 1 mình trong lo lắng, những thứ lúc xảy ra chẳng có gì bất thường bỗng nhìn đâu cũng thấy dấu hiệu, rồi người ta bắt đầu tự hành mình bằng 2 chữ: lẽ ra. Lẽ ra hôm ấy bố phải đón con, lẽ ra mẹ phải nhận ra, lẽ ra không cho nó đi, lẽ ra phải hỏi thêm 1 câu… Đứa con bị 1 người khác làm hại, còn cha mẹ có thể dành nhiều năm sau đó để tự hỏi mình đã bỏ lỡ khoảnh khắc nào với con mình.
Có gia đình, mình thấy con cái không kể với bố mẹ. Cảm giác đầu tiên rất dễ là tổn thương, bố mẹ thương con đến thế, chuyện lớn như vậy mà con lại kể cho bạn, kể cho người yêu, thậm chí chẳng kể cho ai.
Năm 1992, 1 khảo sát ở Mỹ trên hơn 4.000 phụ nữ hỏi những người từng bị xâm hại điều gì ngăn họ trình báo, kết quả là 71% nói họ sợ gia đình biết, 69% sợ chính người nhà sẽ đổ lỗi cho mình. Con số ấy là của Mỹ hơn 30 năm trước, không thể coi là con số của gia đình Việt Nam, mình cũng chưa tìm được nghiên cứu nào mới hơn, nhưng chỉ cần đặt mình vào vị trí 1 người mẹ cũng đủ thấy nó đau thế nào. Người mình nghĩ con sẽ chạy về đầu tiên lại là người nó sợ phải đối diện. Chưa chắc vì nó nghĩ mẹ không thương, nhiều khi vì nó hiểu mẹ quá rõ. Nó biết mẹ sẽ khóc thế nào, bố sẽ nổi nóng, đập bàn đập ghế ra sao, cả nhà sẽ mất ngủ thế nào, biết từ hôm ấy mình có thể không còn được đi đâu 1 mình nữa. 1 đứa con trước khi kể chuyện rất có thể đã sống thử cái buổi tối sau khi nó kể, rồi mới quyết định có mở miệng hay không.
Trẻ con học phản ứng của bố mẹ bằng những chuyện rất nhỏ từ nhiều năm trước. Con làm mất tiền, bố hỏi gì? Con bị điểm kém, mẹ có nghe hết câu hay đã mắng, đã chửi? Con yêu sớm, bố cáu gắt ra sao? Cả nhà xem 1 bản tin về xâm hại tình dục, người lớn có từng buột miệng sao nó ngu, sao nó lại đi với thằng ấy, sao không kêu la, con gái con lứa lại uống say thế làm gì, nát quá… Người nói thường quên sau 5 phút, đứa trẻ ngồi cạnh có thể nhớ rất lâu.
Nó không cần đợi đến ngày mình gặp chuyện mới biết bố mẹ nghĩ gì về 1 cô gái gặp chuyện. Nó đã nghe bố mẹ phán xét chuyện của người khác nhiều năm rồi. Đến ngày chuyện rơi vào mình, những câu nói đó hiện về nguyên vẹn. Có đứa trẻ im vì sợ người gây hại, có đứa im vì xấu hổ, cũng có đứa im vì nó biết nếu nói ra thì từ tối nay trong nhà sẽ không còn ai ngủ nghỉ được nữa.
Ở mảng xâm hại trẻ em, 1 nghiên cứu năm 1996 dựa trên những trường hợp đã được cơ quan chức năng xác thực cho thấy khoảng 1/4 các bà mẹ không tin lời con, gần 1/3 không có hành động bảo vệ và khoảng 1/3 có phản ứng thù địch với chính đứa trẻ. Đọc những con số ấy rất dễ nghĩ các bà mẹ này quá tệ hại, nhưng thử đặt người gây hại vào đúng vị trí của họ. Nếu đứa trẻ nói người đã làm chuyện đó với con là chồng của mẹ, tức bố dượng, là anh ruột của bố, là người thân đang sống cùng nhà hoặc là người đang nuôi cả nhà, thì từ giây phút ấy người lớn không chỉ phải tiếp nhận chuyện con mình bị xâm hại, họ còn phải đối mặt với việc chính 1 người rất gần gũi với mình có thể đã gây ra nó.
Có người sẽ tin con ngay. Có người không chịu nổi chuyện ấy nên bám vào khả năng rằng con nhớ nhầm, hiểu sai hoặc sự việc không nghiêm trọng như lời kể. Nếu tin con và làm tới cùng, 1 cuộc hôn nhân có thể tan nát, người thân có thể phải đối mặt với án tù, họ hàng có thể quay sang trách móc, nguồn sống của cả nhà cũng có thể bị ảnh hưởng. Những hậu quả đó không làm cho việc nghi ngờ hay bỏ mặc đứa trẻ trở thành đúng, nhưng nó phần nào giải thích vì sao có những gia đình phản ứng rất tệ hại ngay lúc con vừa mở miệng.
Rồi có những ông bố tin ngay lời con nói. Tin đến mức cơn điên tiết tới trước cả nước mắt. Ông đập bàn, chửi bới om sòm, đòi tìm người kia, nói con để đấy bố lo, sáng mai bố đưa con đi viện, bố gọi công an, bố gọi luật sư… Nhìn từ phía người bố thì từng việc đều hợp lý, ông vừa nghe 1 chuyện mà có lẽ cả đời ông sẵn sàng đổi mạng mình để nó chưa từng xảy ra với con. Nhưng người con ngồi đối diện có thể đang nghĩ tới 1 cảnh khác.
Mấy phút trước nó vừa kể về lúc mình không kiểm soát được chuyện đang xảy ra với cơ thể mình, bây giờ mọi việc tiếp theo cũng đang được người khác quyết luôn. Đi đâu, gặp ai, kể cho ai, có báo không, có công khai không, có được ra ngoài không, tất cả được sắp xếp trong lúc nó còn chưa kịp thở.
Sarah Ullman dành nhiều năm nghiên cứu phản ứng mà người bị xâm hại nhận được sau khi kể. Trong thang đo của bà có cả những phản ứng xuất phát từ mong muốn bảo vệ, như tự quyết luôn thay người bị hại, hoặc đau khổ đến mức người kể phải lo ngược lại cho người nghe, tức là con lại phải lo cho bố mẹ. Các nghiên cứu tổng hợp sau đó thấy những kiểu phản ứng như vậy thường đi cùng tình trạng tâm lý nặng hơn. Dữ liệu chủ yếu từ phương Tây và phần lớn là tương quan nên không thể nói 1 ông bố nổi giận sẽ làm con mắc rối loạn stress sau sang chấn, nhưng chuyện đứa con vừa kể xong đã phải quay sang giữ bố khỏi nổi điên thì quá dễ hiểu.
Bố nói bố sẽ xiên chết nó, đồng quy vu tận với họ hàng nhà nó, cô con gái bắt đầu sợ bố làm thật. Thế là người vừa kể mình bị hiếp dâm phải kéo tay bố lại, phải nói bố bình tĩnh, con ổn rồi, bố đừng làm gì. Có khi nó bỏ luôn phần nặng nhất của câu chuyện vì thấy mặt bố đã đỏ như vang. 1 người mẹ có thể làm việc tương tự theo cách khác: mẹ khóc đến mức ngất xỉu, tự trách sao mẹ không biết, rồi đứa con quay sang ôm mẹ. Nó bảo con ổn mà, chuyện qua rồi, mẹ đừng khóc nữa. 10 phút trước nó bước vào phòng vì không chịu nổi việc phải giữ câu chuyện 1 mình, 10 phút sau nó lại phải giữ thêm nỗi đau của bố mẹ. Lần kể thứ 2 nó sẽ cân nhắc kỹ hơn, chi tiết nào nói ra làm mẹ suy sụp, chuyện nào làm bố nổi điên, rồi nó lại im lặng, gặm nhấm 1 mình. Có những đứa con im lặng không vì sợ bố mẹ đánh hay mắng, nó sợ bố mẹ đau lòng.
Mình nghĩ nhiều bố mẹ sẽ rất khó chịu khi nghe điều ấy, bởi cơn giận của họ là thật, nước mắt cũng thật. Nghe con bị làm nhục mà còn phải tính xem khóc thế nào cho đúng thì quá vô lý. Không ai yêu cầu 1 người mẹ biến thành nhà trị liệu trong ngày như vậy. Mẹ có thể ra nhà tắm khóc, bố có thể phải đi xuống dưới nhà vài phút mới quay lại được. Chỉ có điều đứa con có phải lãnh thêm nhiệm vụ giữ cho bố mẹ khỏi suy sụp hay không. 1 người vừa chịu 1 chuyện vượt quá sức mình thường không còn nhiều sức để cứu thêm cả gia đình. Nhiều bố mẹ nghĩ mình đang cho con thấy bố mẹ đau lòng vì con, còn đứa con lại hiểu thành chuyện mình vừa kể đã làm bố mẹ tổn thương. 2 ý đó nghe thì giống nhau, nhưng với 1 đứa trẻ đang đầy tự trách, khoảng cách giữa chúng có thể rất lớn.
Năm 2014, 1 nghiên cứu ở Mỹ khảo sát 435 nạn nhân và xem họ có hỏi ý kiến người khác trước khi quyết định báo cơ quan chức năng hay không. Ở nhóm không hỏi ai, tỷ lệ đi báo công an dưới 10%, ở nhóm đã hỏi và người được hỏi khuyên có chứ, báo đi, con số vượt quá 1 nửa. 1 nghiên cứu không đủ để nói câu của bố mẹ quyết định số phận vụ án, nhưng nó cho thấy lời người nghe có thể nặng tới đâu lúc người bị hại đang bối rối. Nhiều vụ việc trước khi tới phòng điều tra đã đi qua 1 phòng ngủ, 1 quán cà phê, 1 cuộc điện thoại lúc 2 giờ sáng. Có người sau cuộc nói chuyện ấy đi khám, giữ lại tin nhắn rồi báo công an. Có người xóa hết, tắm, ngủ 1 giấc và không bao giờ nhắc lại. Người nghe hôm đó có thể chẳng biết câu mình nói sẽ nằm trong đầu người kia bao lâu.
Việt Nam chưa có nghiên cứu đủ tốt để biết trẻ bị xâm hại thường kể cho bố mẹ thế nào và bố mẹ phản ứng ra sao. Nghiên cứu Quốc gia về Bạo lực đối với phụ nữ năm 2019 khảo sát gần 6.000 phụ nữ Việt Nam cho 1 con số khác: hơn 90% những phụ nữ từng bị chồng bạo lực không tìm tới nơi nào để nhờ trợ giúp. Với bạo lực tình dục do người ngoài bạn tình, khoảng 49% chưa từng kể với bất kỳ ai. Những nhóm này không thể đánh đồng với trẻ em bị hiếp dâm, nhưng sự im lặng trong các con số ấy rất khó bỏ qua. Có những người sống nhiều năm cùng 1 chuyện mà mẹ không biết, bố không biết, chồng không biết, bạn thân cũng không biết. Ta không thể hỏi họ từng cầm điện thoại bao nhiêu lần rồi đặt xuống, từng đứng trước cửa phòng mẹ bao nhiêu lần, từng định nói rồi nghe 1 câu nào đó ngoài phòng khách và thôi luôn.
Ông Nguyễn Đình Minh Trị viết rằng ông mong câu chuyện của Quỳnh Tâm giúp những người từng bị tổn thương có thêm can đảm để lên tiếng. Mình lại nghĩ tới những người đã không lên tiếng. Có thể họ không thiếu can đảm như chúng ta tưởng. Có người chỉ không chắc sau câu thổ lộ đầu tiên mình sẽ còn 1 nơi an toàn để sống. 1 đứa trẻ có thể chịu được việc bố khóc, chịu được việc mẹ giận, nó chỉ cần biết những cảm xúc ấy không trở thành món nợ mà nó phải trả. Nếu bố phải đi ra ngoài 1 lúc vì tức đến run người, cứ đi. Nếu mẹ khóc, cứ khóc. Nhưng khi quay lại, người lớn vẫn phải nhớ ai vừa kể chuyện của mình và ai đang cần được giúp trước.
Cả đời, cha mẹ quen làm cho con 1 việc: đẩy phần khó của con sang mình. Hồi bé con sốt thì bố mẹ thức, thiếu tiền thì bố mẹ bù, làm hỏng đồ thì bố mẹ đền, gặp chuyện ở trường thì bố mẹ đứng ra giải quyết. Thành ra lúc con gặp chuyện, phản xạ của cha mẹ vẫn là thôi đưa đây bố mẹ lo. Rồi đến 1 ngày con kể có người đã làm chuyện đó với mình, cha mẹ mới gặp 1 thứ không thể bê sang người mình được. Bố có thể đi cùng con, mẹ có thể thức cạnh con, tiền có thể trả cho bác sĩ, luật sư có thể theo vụ, nhưng cái ngày đó thì đã qua rồi. Bố mẹ có thể làm đủ thứ sau khi biết chuyện, nhưng cái họ muốn nhất lại là thứ không làm được: quay lại đúng hôm ấy và ngăn chuyện xảy ra.
Có lẽ vì vậy bố mới đập bàn, ném ghế, không chỉ vì thằng đã hãm hại con. Trong cái đập bàn ấy có cả phần bất lực của 1 người đàn ông vừa phát hiện ra lần đầu tiên trong đời rằng có chuyện xảy ra với con mình mà mình không thể lao vào làm thay, chỉ còn có thể ngồi đó nghe.
Và nếu (nếu thôi nhé) chẳng may 1 ngày con bạn phải nói câu ấy, có khi thứ nó nhớ lâu nhất chẳng phải cái bàn bị đập mạnh đến đâu.
Nó sẽ nhớ rất lâu, sau lần to tiếng ấy, bố đã làm gì với nó.