Vụ Tuyên Quang vỡ chuyện chỉ vì 1 con số đẹp quá mức cần thiết: 147 trong tổng 154 bài điểm 10 Toán của cả tỉnh nằm gọn trong 1 dải số báo danh liên tiếp, tại đúng 1 điểm thi, trong khi năm 2025 cả tỉnh không có nổi 1 điểm 10 Toán nào. Hệ thống phản ứng lại bằng 1 con số đẹp không kém, Sở họp phụ huynh rồi công bố 322/322 người đồng thuận đề nghị thi lại, kèm 6/6 thí sinh tự do. Đủ 100%.
Gần 1 nửa thí sinh của 1 điểm thi cùng đạt điểm tuyệt đối, 9 trên 10 em đạt từ 9 trở lên, đó là 1 sự đồng thuận. 322/322 cánh tay giơ lên trong 1 hội trường cũng vậy.
Người Do Thái cổ có 1 quy định nghe rất ngược đời trong luật Talmud: án tử hình mà toàn bộ quan tòa nhất trí kết tội thì bị cáo được… tha. Họ lập luận rằng 1 phiên tòa không còn nổi 1 tiếng nói khác thì thứ đang vận hành không phải công lý nữa, nó là 1 cỗ máy đã hỏng ở đâu đó. Năm 2016, các nhà toán học chứng minh lại trực giác này bằng xác suất: khi hệ thống có khả năng bị lỗi, đồng thuận càng tuyệt đối thì kết luận càng đáng ngờ, vì 100% dễ xảy ra khi hệ thống méo hơn là khi mọi người độc lập cùng đúng.
I - BA CÁI CÔNG BẰNG
Từ ngày 9/7/2026 dư luận tranh cãi, mình thấy người ta đứng thành 3 phía, mỗi phía có trong đầu 1 định nghĩa công bằng khác nhau. Phụ huynh và tỉnh muốn thi lại để bảo vệ quyền lợi chính đáng của các em, nhiều em vô can, không thể bắt trẻ con gánh tội người lớn. Giới chuyên gia pháp lý và khảo thí thì nói quy chế không có điều khoản nào cho thi lại vì gian lận có tổ chức, thi lại là biến 1 chế tài thành 1 cơ hội sửa sai, tạo tiền lệ phá nát kỳ thi. Còn đám đông ngoài kia, đông nhất và gay gắt nhất, đòi hủy điểm, năm sau thi cùng khóa dưới, thậm chí cấm thi vài năm.
Phía nào đúng thì để sau, mình thắc mắc vì sao 3 nhóm người cùng nhìn 1 sự việc lại thấy 3 cái công lý khác nhau và ai cũng tin mình đang bảo vệ lẽ phải.
Nhà kinh tế học Thomas Schelling từng chỉ ra rằng chúng ta phản ứng hoàn toàn khác nhau trước 1 người cụ thể, có tên tuổi đàng hoàng, với những người vô danh, những con số vô danh. 1 em bé có tên có mặt rơi xuống giếng sẽ khiến cả nước lao vào cứu, trong khi 1 chính sách y tế nghèo nàn giết dần vài nghìn người vô danh mỗi năm thì không ai buồn xuống đường.
Áp vào vụ này, 328 em ở Tuyên Quang là những em học sinh có tên, có mặt, địa chỉ đầy đủ, có phụ huynh khóc trong hội trường. Còn ở phía bên kia, nếu điểm ảo được công nhận, mỗi suất trúng tuyển nó chiếm được sẽ đẩy 1 thí sinh thật ở đâu đó xuống dưới vạch. Những em bị đẩy xuống đó có thật nhưng không ai biết mặt, chính các em cũng không biết mình vừa bị lấy mất suất. Phụ huynh đứng trong hội trường, cạnh người thật, nên cảm xúc của họ mạnh và thật. Chuyên gia và đám đông đứng về phía những đứa trẻ vô danh kia, vì với người ngoài tỉnh, chính những đứa vô danh đó mới là con cháu họ.
Schelling chỉ giải thích vì sao mỗi phía cảm thấy mình đúng. Còn về pháp lý thì câu trả lời có sẵn trước khi cuộc cãi nhau bắt đầu. Điều 57 quy chế thi ghi rành rành: bài thi chép từ tài liệu, lời giải đưa trái phép vào phòng thi thì điểm 0, để người khác làm bài hộ dưới mọi hình thức thì hủy kết quả. Không có điều khoản nào cho thi lại vì gian lận. Nghĩa là thứ được cân nhắc suốt những ngày đó không phải luật nói gì, luật nói rồi, mà là có dám áp luật hay không.
Có 1 bình luận trên mạng nói cả chuyện này bằng 1 câu không cần học thuật gì: “con các ông bà là vàng là bạc, con người khác cũng là kim cương”.
II - CUỘC KHẢO SÁT BIẾT TRƯỚC KẾT QUẢ
Giờ quay lại con số 322/322. Bạn thử thiết kế 1 cuộc khảo sát như sau: gom những người đang hưởng lợi từ 1 kết quả vào 1 hội trường, rồi hỏi họ có muốn giữ cơ hội hưởng lợi tiếp không. Bạn nghĩ kết quả sẽ là bao nhiêu phần trăm?
Với mọi người ngồi trong hội trường đó, phương án thi lại luôn tốt hơn phương án hủy điểm, bất kể con họ có chép bài hay không. 1 lựa chọn tốt hơn cho tất cả người được hỏi thì đồng thuận 100% là kết quả được cài sẵn trong cách đặt câu hỏi, chứ chẳng phải bằng chứng về lẽ phải.
Nhà kinh tế Timur Kuran viết về chuyện khi cái giá xã hội của việc nói thật quá cao, người ta công khai ủng hộ điều mình phản đối trong lòng, ông đặt tên cho nó là “giả mạo sở thích”. Bạn thử đặt mình vào vị trí phụ huynh của 1 em học giỏi thật, điểm 10 thật, ngồi giữa hội trường đó. Nếu là mình, mình sẽ phản đối thi lại. Lý do đơn giản, đồng ý thi lại tức là ngầm chấp nhận điểm của con mình đáng ngờ, trong khi trách nhiệm chứng minh ai gian lận thuộc về cơ quan điều tra chứ không thuộc về con mình. Con mình không có nghĩa vụ chứng minh lại điều nó đã chứng minh bằng 90 phút trong phòng thi.
Vậy mà không 1 cánh tay nào phản đối. Trong 1 hội trường mà con mình đang nằm giữa tâm bão, cái giá của việc giơ tay nói khác đi lớn đến mức không ai trả nổi. Sự đồng thuận tuyệt đối đó không đo nguyện vọng thật của 322 con người, nó đo áp lực trong căn phòng. Sở dùng con số này làm căn cứ trình phương án lên tỉnh. Tức là 1 quyết định tầm quốc gia đang được xây trên nền của 1 cuộc trưng cầu mà kết quả đã biết trước khi hỏi.
III - BẮT TRẺ CON BÁO CÁO TRỌNG TÀI
Giả sử điều tra xác nhận đúng như cáo buộc ban đầu, rằng có người vào phòng nhắc bài. Trong phòng thi đó khi ấy có ít nhất 4 kiểu thí sinh: em không hề biết chuyện gì xảy ra ở dãy bàn bên kia, em nghe thấy nhưng không chép, em nghe thấy và chép và em giỏi thật, tự làm được 10 điểm không cần ai nhắc.
4 số phận đó khác nhau về hành vi nhưng giờ dính chung 1 bản án dư luận, vì người lớn đã quyết định thay các em từ trước khi tiếng trống tính giờ vang lên. Em trong sạch tới đâu lại tùy vào việc hôm đó em ngồi phòng nào, cạnh ai, những thứ em không hề được chọn.
Người ta viện Điều 21 quy chế: thí sinh có nghĩa vụ báo cáo ngay cho giám thị khi có người can thiệp vào bài của mình, không báo là vi phạm. Trên giấy thì đúng. Nhưng bạn đọc kỹ lại xem điều ấy bắt 1 đứa trẻ 18 tuổi làm gì trong tình huống này: báo cáo giám thị về hành vi của… chính hệ thống giám thị. Theo kết quả điều tra ban đầu được công bố, người chỉ đạo là trưởng điểm thi, người vào phòng là thư ký điểm thi, tức chính bộ máy được giao cầm còi. Điều ấy được viết cho trường hợp 1 thí sinh lẻ gian lận và giám thị là trọng tài công tâm, không được viết cho trường hợp trọng tài tự đá bóng vào lưới. Đòi 1 học sinh đứng dậy giữa phòng thi tố cáo chính những người thầy đang coi thi mình, ngay trong 90 phút định đoạt tương lai nó, là đòi nó đạp đổ hết cái trật tự trên dưới mà nó được dạy phải tôn trọng suốt 12 năm.
Trong khi đó, cũng kỳ thi này, 74 thí sinh trên cả nước bị đình chỉ, phần lớn chỉ vì mang điện thoại vào phòng, nhiều em chưa kịp dùng. Không ai họp phụ huynh cho 74 em đó, không ai lấy nguyện vọng, quy chế được thi hành với các em ngay lập tức và trọn vẹn. Cùng 1 bộ quy chế mà 2 cách đi, vi phạm lẻ của thí sinh thì máy chém rơi không cần bàn, vi phạm có tổ chức của người lớn thì mở hội nghị lắng nghe. Đám đông ngửi thấy chỗ lệch này ngay, chẳng cần ai phân tích và đó mới là nguồn cơn thật của cơn giận, chứ người ta đâu có ác với đứa trẻ.
IV - QUẢ BÓNG KHÔNG RƠI XUỐNG CHÂN AI
Giờ nhìn lên trên cùng, nơi quyết định phải được ký. Sở lấy nguyện vọng phụ huynh rồi trình tỉnh. Tỉnh trình Bộ, kèm phát biểu của lãnh đạo tỉnh rằng thẩm quyền quyết định thuộc về Bộ. Bộ ra thông cáo đề nghị tỉnh tiếp tục xác minh và sẽ quyết định trên cơ sở kết quả xác minh của tỉnh. Bạn đọc lại vòng đó lần nữa xem ai đang cầm quyết định.
Không ai cả. Quả bóng trách nhiệm được đá đủ 1 vòng và vẫn lơ lửng trên không, chưa rơi xuống chân ai. Cũng dễ hiểu thôi, đây là loại quyết định mà phương án nào cũng khiến 1 đám đông nào đó phẫn nộ. Cho thi lại thì cả nước nổi giận vì quy chế thành giấy lộn. Hủy toàn bộ thì mang tiếng chôn oan những em vô can. Phân loại từng em thì gánh trách nhiệm chứng minh gần như không thể. Chữ ký nào cũng có giá thì phản xạ tự nhiên của bộ máy là không ai ký cả, ai cũng chỉ chuyển tiếp.
Khi trách nhiệm được chia cho nhiều người, mỗi người chỉ còn cầm 1 mảnh nhỏ nên không ai thấy mình phải hành động. Người ta vẫn dùng chuyện này để lý giải vì sao hàng chục giám thị trong các phòng thi hôm đó có thể đã im lặng: lệnh từ trưởng điểm, người khác cũng thấy, mình chỉ là 1 mắt xích. Giờ bạn nhìn lại vòng quay Sở, tỉnh, Bộ, vẫn chuyện đó, chỉ khác là nó đã leo từ phòng thi lên tới chỗ cao nhất. Cái khiến vụ gian lận xảy ra được và cái khiến không ai quyết được cách xử lý nó là 1.
V - LUẬT CHƠI ĐÃ ĐỔI
Tháng 7/2026 nhiều người sinh thập niên 70, 80 lên mạng tự thú: thời chúng tôi phao vứt trắng sân trường, người nhà bắc thang ném bài vào phòng thi, giám thị đọc bài cho cả phòng chép. Vậy lấy tư cách gì mắng các cháu, hay đây chỉ là đạo đức giả tập thể của những người từng quay bài?
Mình nghĩ cơn giận lần này khác, vì luật chơi đã làm đổi bản chất đạo đức của cùng 1 hành vi. Thời thi tốt nghiệp tách khỏi thi đại học, gian lận tốt nghiệp gần như là trò chơi không có nạn nhân. Cả phòng cùng qua môn, tấm bằng chỉ để đủ điều kiện đi tiếp, không ai mất gì khi thằng bên cạnh được 6 thay vì 4. Muốn vào đại học vẫn phải bước qua 1 kỳ thi khác khốc liệt hơn nhiều, nơi mạnh ai nấy làm.
Từ khi 2 kỳ thi gộp làm 1, mỗi điểm số vừa là tấm bằng vừa là tấm vé cạnh tranh. Suất vào các trường top có hạn, 1 điểm 10 ảo ở tỉnh này đẩy bật 1 điểm 9,75 thật ở tỉnh khác ra khỏi danh sách trúng tuyển. Cùng là nhắc bài, ngày xưa nó lấy của người khác con số không, bây giờ nó lấy của 1 đứa trẻ vô danh nào đó 12 năm đèn sách. Hành vi vẫn thế, luật chơi thì đổi rồi.
Nên người ta không bực mình vì các cháu quay bài, chuyện đó đời nào chẳng có. Người ta giận vì suất đại học của ai đó đã bị chiếm mà không chỉ ra được đứa nào chiếm, đứa nào bị chiếm, cơn giận không có chỗ đáp nên trút xuống cả 328 em. Mà cay hơn nữa là quy chế vừa được thi hành không khoan nhượng với 74 em mang điện thoại vào phòng thi, vậy mà đứng trước gian lận có tổ chức, hệ thống lại ngồi bàn phương án bước qua chính quy chế của mình. Luật là luật với đứa này, lại là thứ mặc cả được với đứa kia. Người ta điên lên vì cái đó.